كارزان گلی – ههولێر
تاوەكوو ئێستا لە توركیا، پێناسەیەكی پڕۆفیشناڵ و واتاداریان بۆ پرسی كورد لە توركیا نەكردووە، هەر لایەنە و سیاسییەك و لێكۆڵەرێك، بە جۆرێك باس لە پرسی كورد دەكات، كە واتا راستەقینەكەی خۆی لەدەست داوە، یاخود بە ئەنقەست بەجۆرێك پێناسەی دەكەن، كە واتا نەدات بەدەستەوە. لە توركیا ئەگەر پێناسەیەكی واتادار و پڕۆفیشناڵی پرسی چارەسەریی كورد بكەن، دەبێت چارەسەرێكی بنەڕەتی بۆ بدۆزنەوە، بۆیە لەوڕووەوە پرسەكەیان بەلاڕێدا بردووە.
پرسی كورد لە توركیا، بەدرێژایی مێژووی ١٠٠ ساڵی ئەو وڵاتە پێناسەیەكی لۆژیكی بۆ نەكراوە. موستەفا كەمال ئەتاتورك و عیسمەت ئینۆنوو، بە چەمكی برایەتیی كورد و تورك، دەیگوت شتێك نییە بە ناوی پرسی كورد، مەهەپە پێی وایە توركیا كوردی هەر لێ نییە، بەڵام ئەوان بە ڕچەڵەك كوردن، واتە هەر توركن، بەڵام لەناو توركبوون و توركیادا كوردن، ئەمەشیان وەكوو سووكایەتییەك بە نەتەوەی كورد وێنا كردووە. بولەنت ئەجەویت، كە لە دوای ئەتاتورك، بە باوكی روحی نەتەوەی تورك ناوی دەبەن، سەرەتای هاتنە ناو سیاسەتی باسی لە برایەتی گەلان دەكرد، بەوە كوردە چەپەكانی هەڵخەڵەتاند، بەڵام دوایی پەشیمان بووەوە و گوتی، مەبەستی من برایەتیی گەلی تورك بووە.
رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەركۆماریی توركیا، لە ٢٠٠٥ لە وتارێكدا لە ئامەد گوتی: ”لەم وڵاتەدا كێشەی كورد هەیە، دەبێت ئەو كێشەیە لەسەر دەستی من و ئاكەپە چارەسەر بكرێت“، بەڵام هەر ئەردۆغان بوو، لە دوای هەوڵی كودەتای ٢٠١٦، پەشیمان بووەوە لەو گوتەیەی و گوتی ”لە توركیا شتێك نییە بە ناوی كێشەی كورد، ئەوی هەیە كێشەی تیرۆرە“.
كەمال بوركای، نووسەری گەورەی باكووری كوردستان، لەبارەی پێناسەیەك بۆ پرسی چارەسەریی كورد، پێی وایە تورك خۆی لەو بابەتە دەدزێتەوە، وەكوو چۆن ئەگەر بیانەوێت خۆیان لە پێناسەیەك بۆ فیلێك بدزنەوە، یەكێك دەڵێت فیل گوێی گەورەیە، ئەوی تر دەڵێت لووتی گەورەیە و یەكێكی تر دەڵێت پێیەكانی ئەستوورن، كەس نایەت بەجوانی پێناسەی بكات و فیل وەكوو خۆی نیشان بدات و پێناسەیەكی لۆژیكیی بۆ بدۆزێتەوە.
دەوڵەت باخچەلی، لە مانگی ١٠ی ٢٠٢٤دا، لەناو پەرلەمانی توركیا داوای لە عەبدوڵا ئۆجەلان، سەرۆكی زیندانیكراوی پەكەكە كرد، بێتە پەرلەمانی توركیا و وتارێك پێشكەش بكات، داوا بكات پەكەكە چەك دابنێت و خۆی هەڵوەشێنێتەوە. دیارە ئەم داوایەی باخچەلی، شوێنی خۆی گرت و ئۆجەلان لە ٢٧ی ٢ی ٢٠٢٥، لە پەیامێكدا داوای لە پەكەكە كرد چەك دابنێت و خۆی هەڵوەشێنێتەوە، پرۆسەكە گەیشتە ئەوەی ٣٠ چەكداری پەكەكە چەك دابنێت و كۆمیسیۆنێك بەناوی (پاڵپشتی نیشتیمانیی و دیموكراتی و برایەتیی) پێكبهێنرێت و ئامادەكاری بكەن بۆ چۆنیەتیی چەكدانانی پەكەكە و ئاییندەی گەریلاكان و بەرپرسەكانیان.
لێرەشدا پرسی كورد پێناسەی بۆ نەكراوە، بەڵكوو مەهەپە و ئاكەپە دەڵێن، پرۆسەكە توركیای بێتیرۆرە، واتە پەیوەندیی بە چارەسەریی پرسی كوردەوە نییە.
ئەی پرسی كورد چۆن پێناسەی بۆ دەكرێت؟
ئەگەر بتەوێت پێناسەیەك بۆ پرسی كورد بكەیت لە توركیا، بەیەك وشە دەتوانیت پێناسەی بۆ بكەیت، ئەویش (یەكسانییە). ئەگەربێتو یەكسانی لە توركیا بێتە بوون، واتە تورك و كورد یەكسان بن، پرسی كورد لە توركیا بەرەو چارەسەری هەنگاو دەنێت.
لە دەستووری توركیادا، تورك وەكوو نەتەوە ناسێنراوە، لە مادەی ٦٦دا، دەڵێت توركیا تەنیا نەتەوەی توركی لێ هەیە، هەر نەتەوەیەكی تریشی لێ بێت، هەر بە تورك هەژمار دەكرێت. ئەم مادەیە پێمان دەڵێت پرسی كورد لە توركیا چییە.
هەر لە دەستووری توركیادا هاتووە، زمانی فەرمی دەوڵەت زمانی توركییە و خوێندنیش هەر بە زمانی توركی دەبێت، كورد كە ٢٥ملیۆنن لەو وڵاتە، رێگەیان پێ نادرێت بە زمانی خۆیان بخوێنن، ئەمەیە پرسی كورد لە توركیا.
تا دەسەڵاتدارانی تورك، پێناسەیەكی لۆژیكی بۆ كورد نەكەن، تا یەكسانی لە دەستووردا جێگیر نەكەن، پرسی كورد چارەسەر نابێت و هەر وەكوو خۆی دەمێنێتەوە. پرسی كورد بە چەكدانانی پەكەكە كۆتایی نایەت، چونكە بەر لە دروستبوونی پەكەكەش، پرسی كورد و خەباتكردن بۆ بەدیهێنانی مافەكانیان هەر هەبووە و دەمێنێت.