ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
گەورە نووسەر و چالاكوانی ناوداری كورد داڤان یەحیا خەلیل لە پرۆژەیەكی تازەدا باس لە لێكەوتەكانی پەیماننامەی لۆزان دەكات.
ئەو نووسەرە بە (هەولێر)ی گوت بە خۆشحاڵییەوە ئاگاداری خوێنەران دەكەمەوە كە دوایین پەرتووكم بە ناونیشانی «لۆزان لە چاوی كوردەوە» ئێستا لە ئاستی جیهانیدا بەردەستە.
لە ناو ئەو هەموو پەیماننامە سیاسی و دیپلۆماتیکەی دوای جەنگی جیهانی یەكەمدا پەسەند كراون، پەیماننامەی لۆزان (1923)، ڕێككەوتنێکی هەرە گرنگە لە مێژووی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؛ ئەم پەیماننامەیە سەرلەنوێ ڕێكخستنەوەی هێز و سنوورەكان بوو، بۆیە بە سەركەوتنێكی ستراتیژی بۆ زلهێزەكانی ئەو سەردەمە دادەنرێت. بەڵام بۆ نەتەوەی كورد، ئەم پەیماننامەیە نەك تەنها هیچ گەرەنتییەكی سیاسی یان مافێک نەتەوایەتیی پێشكەش نەكرد، بەڵكو بووە هۆكاری سەرەكی پشتگوێخستنی پرسی كورد لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.
داڤان یەحیا خەلیل دەڵێ: پەیماننامەی لۆزان لە مێژووی سیاسیی كورددا، زۆرجار وەك نمونەیەكی ڕوون لە خیانەتی نێودەوڵەتی ناسراوە، وە ئەمەش وای كردووە ببێتە خاڵی وەرچەرخانێكی بنەڕەتی لە مێژووی نوێی كوردستاندا، بۆیە كاریگەرییەكان و ئەنجامە درێژخایەنەكانی ئەم پەیماننامەیە تا سەدەیەك دوای پەسەندكردنی هێشتا بە شێوەیەكی دیار لە بارودۆخی (سیاسی، نەتەوەیی، دیمۆگرافی) لە ناوچەكەدا دەبینرێن.
من لەم كتێبەدا هەوڵم داوە بە توێژینەوە و لێكۆلینەوەی مێژوویی، ئەمە بخەمە روو كە پرۆسەی دانوستانەكانی لۆزان و تێكەڵبوونی بە بەرژەوەندیە زلهێزەكان و شوێن و ڕۆڵی نەتەوەی كورد لەو پرۆسەیەدا شی بكەمەوە.
لە كۆتاییدا، كتێبەكە پرسیارێكی بنەڕەتی دەخاتە پێش توێژەر و خوێنەر: ئایا مێژووی كوردستان دەتوانرا ڕێچكەیەكی جیاواز بگرێت ئەگەر پەیماننامەی لۆزان پەسەند نەكرابا؟ ئایا ئەگەری پەیماننامەیەكی جێگیرەوە هەبوو كە بتوانێت پێكهاتەی سیاسی و دیمۆگرافی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەكی جیاواز ڕێك بخات؟ یان ئایا ناوچەكە هێشتا پێویستی بە ڕێككەوتنێكی نوێی نێودەوڵەتی، هاوشێوەی لۆزان هەیە؟
هیوادارم ئەم بارودۆخەی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە ببێتە وەرچرخانێكی نوێ بۆ نەتەوەی كورد و دروستبوونی دەوڵەتێكی كوردی، بە سەركردایەتیی سەرۆك و رابەری كورد سەرۆك بارزانی.
نووسەر داڤان یەحیا خەلیل پەرتووكێکیشی بڵاو کردووەتەوە بە ناونیشانی كوردستان بەرەو سەربەخۆیی؛ ئەو کتێبە لە دووتوێی ٢٠٩ لاپەڕەدا بە زمانی ئینگلیزی چاپ و بڵاو كراوەتەوە.
بێگومان ئەم بەرهەمە لەگەڵ چەند كۆمپانیایەكی وەكو ئەمازۆن ڕێك خراوە بۆ بڵاوكردنەوەو وەشاندن؛ پەرتووكی لە كەناری ئازادیدا بەهەمان شێوە بە زمانی ئینگلیزی و لە بەرگێكی ڕەنگاوڕەنگ لە ٢٢٧ لاپەڕەدا چاپ كراوە. ئێستا هەوڵیان ئەوەیە كە بە شێوەزاری سۆرانی و بەهدینی و زمانی عەرەبییش بڵاو بكرێتەوە، هەروەك بینیمان پێشتر لە ناوەندی خانی بۆ ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن بە شێوەزاری بەهدینی ڕێوڕەسمی بۆ ساز درا، كە نووسەر باس دەخاتە سەر ڕووداوی دیكومێنتاری و وتەكانی سەرۆك بارزانی، لەو ماوەیەی كە هەنگاوەكان بەرەو كەناری سەربەخۆی دەڕۆیشتن. باسەکە دەپڕژێتە سەر ئەو بابەتانە: مێژوو، ڕووداوەكان و كارەساتی جیاجیا، حكومەتە یەك لە دوای یەكەكان و دەسەڵاتە جیاجیاكان و بەڵێنی بێکردار و نەپابەندی بە یاسا، ململانێی نێودەوڵەتی، دژایەتیکرانی كوردستان، كۆبونەوەی سەركردە كوردەكان و، هەروەها بابەتی ڕیفراندۆم کە لە سای سەرۆك بارزانییەوە هەنگاوی بۆ نراوە.
