محمد لادێ – ههولێر
لە جیهانێکدا کە هەموو شتێک بەرەو دیجیتاڵبوونی تەواو دەچێت، گەورەترین دۆزینەوەی سەدە لە ناو ناوکی خانە زیندووەکاندا ڕووی دا. زاناکان دەرگایەکیان کردووەتەوە کە پێشتر تەنها لە فیلمە خەیاڵییەکاندا دەبینرا؛ توانای دەستکاری کردنی ڕاستەوخۆی DNA. ئەم تەکنەلۆژیایە کە بە CRISPR دەناسرێت، وەک “مەقەستێکی وردی پزیشکی” وایە کە دەتوانێت هەڵە و کەموکوڕییە جینییەکان ببڕێت و ژیانێکی نوێ دابڕێژێتەوە.
1. ئامێرێک بۆ ڕاستکردنەوەی سروشت:
CRISPR چییە؟
بۆ ئەوەی لە CRISPR تێبگەین، دەبێت بزانین کە ئەمە داهێنراوی مرۆڤ نییە، بەڵکو “سیستەمێکی بەرگریی سروشتییە” کە بەکتریاکان بۆ ملیۆنان ساڵ دژی ڤایرۆسەکان بەکاریان هێناوە. کاتێک ڤایرۆسێک هێرش دەکاتە سەر بەکتریا، بەکتریاکە پارچەیەک لە DNAی ڤایرۆسەکە دەبڕێت و لە ناو “فایلێکی تایبەت”دا لە ناو جەستەی خۆی پاشەکەوتی دەکات. ئەمە وەک وێنەی “تاوانبارێکی داواکراو” وایە؛ ئەگەر هەمان ڤایرۆس دووبارە هێرش بکاتەوە، بەکتریاکە دەستبەجێ دەیناسێتەوە و لەناوی دەبات.
پێش دۆزینەوەی ئەم تەکنەلۆژیایە، گۆڕینی جینات پرۆسەیەکی زۆر گرانبەها، خاوخلیچک و پڕ لە هەڵە بوو. بەڵام لە ساڵی ٢٠١٢دا، زانایان (جێنیفەر داودنا و ئیمانوێل شارپێنتیێ) کە دواتر خەڵاتی نۆبڵیان وەرگرت، ڕێگەیەکیان دۆزییەوە کە لە سیستەمی بەرگریی بەکتریاوە وەرگیرابوو.
بە کورتی، CRISPR سیستەمێکی ڕێپیشاندەر بەکار دێنێت کە دەچێتە ناو ٣ملیار پیتی DNAی مرۆڤ، شوێنە مەبەستەکە دەدۆزێتەوە و، بە یارمەتی پرۆتینێکی وەک مەقەست (Cas9)، ئەو بەشە دەبڕێت. ئەمە دەرفەت دەدات بە زاناکان کە جینی زیانۆک لا دەن یان جینی سوودبەخش زیاد بکەن.
٢. پزیشکیی داهاتوو: کۆتایی بە ئازارە ئەزەلییەکان
ڕاپۆرتە پزیشکییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە پتر لە ١٠هەزار نەخۆشی هەن کە تەنها بەهۆی هەڵەیەک لە یەک جینی مرۆڤەوە دروست دەبن. لێرەدا CRISPR وەک ڕزگارکەرێک دەردەکەوێت:
• نەخۆشییە گواستراوەکان: ئێستا تاقیگەکانی جیهان کار لەسەر ئەوە دەکەن کە کۆدی جیناتی ئەو منداڵانە بگۆڕن کە بە نەخۆشییەکی کوشندەی وەک “تالاسیمیا” یان “سیکڵ سێڵ”ـەوە لەدایک دەبن، تا چیتر پەیتاپەیتا پێویستیان بە گۆڕینی خوێن نەبێت.
• شەڕی شێرپەنجە: لە جیاتی کیمیایی، زاناکان خانە بەرگرییەکانی نەخۆشەکە دەردەهێنن، بە CRISPR “پرۆگرام”یان دەکەنەوە تاوەکو زیرەکتر بن لە ناسینەوەی خانە شێرپەنجەییەکان.
٣. مۆدێلی “منداڵی نموونەیی”: کێبڕکێ لەسەر زیرەکی و جوانی
لێرەدایە کە بابەتەکە دەبێتە جێگەی مشتومڕی ڕۆژنامە و ناوەندە ئەخلاقییەکان. ئەگەر بتوانین نەخۆشی بنبڕ بکەین، ئایا دەتوانین “باشترکردن”یش بکەین؟
چەمکی Designer Babies یان “منداڵە دیزاینکراوەکان” باس لە داهاتوویەک دەکات کە تێیدا دایک و باوک پێش لەدایکبوونی منداڵەکەیان، لیستێکیان لەبەردەست بێت: “ئەو جینە زیاد بکە کە وا دەکات کچەکەم لە بیرکاری زیرەک بێت” یان “ئەو جینە لا دە کە ئەگەری قەڵەوی زیاد دەکات”.
ئەمە ترسی ئەوەی دروست کردووە کە “نەژادێکی نوێی مرۆڤ” دروست ببێت کە تەنها دەوڵەمەندەکان دەتوانن تێچووەکەی بدەن، ئەمەش نایەکسانییەکی قووڵ دەخاتە ناو کۆمەڵگەوە؛ چونکە زیرەکی و تەندروستی دەبێتە شتومەکێک کە بە پارە دەکڕدرێت.
٤. شۆڕشی سەوز: گۆڕینی ناوەڕۆکی ژەمەکانمان
کاریگەریی CRISPR تەنها لەسەر مرۆڤ نییە، بەڵکو گەیشتووەتە ناو قاپە خواردنەکانیشمان. ئێستا زاناکان کار لەسەر دروستکردنی دانەوێڵە دەکەن کە دژی وشکەساڵی بن، بۆ نموونە گەنم و برنجێک کە پێویستیان بە ئاوێکی کەمتر بێت. هەروەها دروستکردنی پەتاتەیەک کە ماددەی “ئەکیلاماید”ی تێدا نەبێت کە دەبێتە هۆی شێرپەنجە لە کاتی سوورکردنەوەدا. ئەمە دەتوانێت کێشەی برسیێتی جیهانی بە تەواوی چارەسەر بکات.
٥. ئەو هەڵەیەی کە ناگەڕێنرێتەوە
بە پێچەوانەوەی کۆدی کۆمپیوتەر، DNA ئەگەر بە هەڵە ببڕدرێت، گەڕانەوەی نییە. گۆڕانکارییەکانی CRISPR تەنها لەو کەسەدا نامێننەوە، بەڵکو دەگوازرێنەوە بۆ نەوەکانی دوای ئەویش. واتە ئێمە ئەمڕۆ بڕیار لەسەر شێوە و تەندروستیی مرۆڤەکانی هەزار ساڵی داهاتوو دەدەین. ئەگەر هەڵەیەکی تەکنیکی لە کاتی “بڕینەکەدا” ڕوو بدات، ئەو هەڵەیە دەبێتە بەشێک لە مێژووی بایۆلۆژیی مرۆڤایەتی کە هەرگیز پاک نابێتەوە.
دەرەنجام: بەرەو کوێ؟
تەکنەلۆژیای CRISPR تەنها ئامرازێکی زانستی نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی گەورەی ئەخلاقییە بۆ مرۆڤ. ئێمە ئێستا لەبەردەم پرسیارێکی گەورەداین: ئایا دەمانەوێت هەموو نەخۆشییەکان بنبڕ بکەین بەو مەترسییەی کە سروشتی مرۆڤایەتی خۆمان لەدەست بدەین؟
جیهان پێویستی بە یاسایەکی توندوتۆڵی نێودەوڵەتی هەیە، تاوەکو ئەم مەقەستە تەنها بۆ “چاککردنەوە” بەکار بێت، نەک بۆ “دروستکردنەوە”ی مرۆڤێکی نوێ کە هەر هیچ لە ئێمە نەچێت.