وەرگێڕان: شێرکۆ حەبیب
بەشی دووەم
تا ئێستا چەندین بەڵگەنامەی بەریتانیم بە ٧ بەش وەرگێڕاوەتەوە و بڵاوم کردۆتەوە، ئەوش وای لێ کردم خواستی گەڕان بەدوای بەڵگەنامەکانی دیکەدا کە باس لە مێژووی کورد و کوردستان دەکەن و پێشکەشی خوێنەرانم بکەم، بەتایبەتی ئەو نەوەیەی ئێستا کە هیچ کام لەو قۆناغانە نەژیاوەن، هەروەها توێژەرانی کاروباری کورد، چونکە لەوانەیە ئەو بەڵگەنامانە زانیاری یان نهێنی لەخۆ بگرن کە نهێنییان لێ دەرچووە و بۆ یەکەم جارە بڵاو دەکرێنەوە. زانیاری زۆر هەیە کە کورد، هەروەها پیلانگێڕی نهێنی لە دژی کورد هەبوو کە زلهێزەکان تێیدا بەشدار بوون، لەوانە ئەمریکا، کە پرسی کورد لە چوارچێوەی بازنەی سیاسی خۆیدا و مافە نەتەوەییەکانی گەلی کورد بەلاوە گرنگ نەبوو، بەڵکو زیاتر لە ترسی بەرژەوەندییەکانی خۆی، گرنگی بە قوربانییەکان و ئەوەی بەسەر گەلی کورد لەو وڵاتانەی کوردستان دابەش بوو، گرنگی پێنەدا. دابەشبوونەکەش لە پێناو بەرژەوەندییەکانیاندا ئەنجام درا.
لە ڕێگەی ئەم بەڵگەنامانەوە وڵاتان یان کەسایەتییەک دەبینین کە بۆ ماوەیەک پشتیوانی دۆزی کوردیان کردووە، بۆ نموونە یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو. بەڵام لە ماوەی ساڵانی 1974-1975دا هۆکارێک بوون بۆ نسکۆی شۆڕشی کورد بەهۆی پاڵپشتیکردنیان لە حکومەتی عێراق بە چەک و شارەزا و هەروەها هاوکاری حزبی شیوعی عێراقی کە لەژێر فەرماندەیی یەکێتی سۆڤیەتدا بوو، لەگەڵ ڕژێمی سەدام و هێرشکردنە سەر بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد.
لە نێو ئەو وڵات و کەسایەتیانەی کە پشتیوانییان لە چارەسەری ئاشتیانەی پرسی کورد کرد، جەمال عەبدولناسر، ڕێبەری عەرەب و سەرۆکی وڵاتی میسر و، شا حسێن بن تەلالی پاشای کۆچکردووی ئوردن لە ماوەی ساڵانی شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بوون.
هەروەها ئەم بەڵگەنامانە ئاماژەن بۆ نەبوونی ڕێککەوتنی خودی کورد، سەبارەت بەوەی کێ لەگەڵ حکومەت وەستابوو لە هێرشەکەی سەر کوردستان بۆ مشتێک دۆلار.
هەروەها ئەم بەڵگەنامانە ئاماژە بە کاریزمای باوکی ڕۆحی گەلی کورد ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی و تێکۆشانی بۆ مافەکانی گەلەکەی و چەسپاندنی سەقامگیری و برایەتی و ئاشتی دەکەن. بەڵگەنامەیەک هەیە کە بە ڕاشکاوی ئاماژە بەوە دەکات کە حکومەتەکەی سەدام گەیشتبووە ئەو تێگەیشتنەی کە بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لەیەکتر جیا ناکرێنەوە و ئەگەر بارزانی نەبوایە کورد مێژوو نەدەبوو. هەر لەبەر ئەم هۆکارە سەدام و حکومەتەکەی بە هەموو شێوەیەک هەوڵیان دا بارزانی لە ڕێگەی پیلانی تیرۆرکردنەوە بە هەموو شێوەیەک یان لە ڕێگەی بەکرێگیراوانەوە کە ویژدانیان بە مشتێک دینار فرۆشت.
پەیوەندییەکانی دەرەوەی ئەمریکا
-بەرگی حەڤدەهەم، ڕۆژهەڵاتی نزیک ١٩٦١-١٩٦٢
یاداشتێک لە جێگری یاریدەدەری وەزیری دەرەوە بۆ کاروباری ڕۆژهەڵاتی نزیک و باشووری ئاسیا بۆ یاریدەدەری وەزیری دەرەوە بۆ کاروباری سیاسی (ماکگی)
واشنتۆن، ٣ی ئایاری ١٩٦٢
بابەت: باری نائاسایی لە عێراق
پێشەکی:
ئامانجی بەردەوامی ئۆپۆزسیۆنی عەبدولکەریم قاسم، سەرۆکوەزیرانی عێراق، لە ڕێگەی توندوتیژییەوە ڕووخاندنی ئەو بوو، بەڵام ئەمە بەهۆی ترسی دەسەڵاتە بەرفراوانەکانی بەسەر هەموو لایەنەکانی حکومەت و تۆڕە هەواڵگرییە بەرفراوان و بەیەکەوە گرێدراوەکانی و کۆنترۆڵکردنی بەسەر سوپادا پووچەڵ کرایەوە. سەرەڕای ئەوەش، قاسم وەک سەرکردەیەک، زۆربەی چینوتوێژەکانی عێراقەوە ڕقیان لێ دەبووەوە و گاڵتەیان پێ دەکرد؛ لەنێویاندا، پێدەچێت، توێژی سەربازی.
قاسم ئێستا سەرقاڵی ئۆپراسیۆنێکی سەربازییە، سەرباز و تۆپ و فڕۆکە لە (دژی شۆڕشگێرانی کورد، پارتی دیموکراتی کوردستانی) لە باکور و باکوری ڕۆژهەڵاتی عێراق بەدرێژایی سنوورەکانی تورکیا و ئێران بەکاردەهێنێت. ئەم هەڵمەتە لە ڕووی سیاسییەوە زیانبەخشە، چونکە قاسم لەلایەک پێداگری لەسەر ئەوە کردووە کە عێراق نیشتمانێکە بۆ هەمووان، لەسەر بنەمای “برایەتی عەرەب-کورد”، بەرخۆدانی کورد تیشک دەخاتە سەر نامۆبوونی قاسم لە هەموو عێراقییەکان. چەکدارە کوردەکانی پارتیزانین بە توند و دژوار ناسراون و فشارە توندەکانی سەر سوپا ناڕەزایی هێزە عێراقییەکانی لێ کەوتۆتەوە.
تا ئێستا هیچ قۆناغێک نەبووە کە قاسم لە ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨دا دەسەڵاتی پاشایەتی هاشمی ڕووخاند، کە نەبوەتە ئامانجی پیلانی توخمە ناڕازییەکان. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٥٩ لە مووسڵ لەلایەن ئەفسەرێکی سوپاوە ڕاپەڕینێک لە دژی سەرپەرشتی کرا و لە مانگی تشرینی یەکەمی هەمان ساڵدا لەلایەن چەکدارانی بەعسەوە تەقەی لێ کرا. ئێستا هەواڵەکان باس لەوە دەکەن کە هەوڵێکی دیکەی بەعسییەکان بۆ ڕووخاندنی ناوبراو لە مانگی نیسان یان ئایاردا پلانی بۆ دانراوە.
پێدەچێت ئەو دەسەڵاتەی دوای قاسم دێت، لە رەوتی سیاسیی نەتەوەپەرست و بێلایەنی عەرەبی دەبێت؛ پێدەچێت حکومەتی داهاتوو لە ئاراستە و سیاسەتەکانیدا تا ڕادەیەک کەمتر دژە ڕۆژئاوایی بێت. بەڵام سیاسەتی ئەمریکا بەردەوام ئەوە بووە کەوا خۆیان بپارێزن لە دژمنایەتی نەیارانی قاسم و دوور بکەونەوە، تەنانەت ئەو عێراقییانەش کە دان بە نیازپاکی بنچینەیی ئەمریکادا دەکەن.
هەرچەندە گوشارەکانی سەر قاسم و مەترسی لەسەر دەسەڵاتەکەی لە دوو ساڵ و نیوی ڕابردوودا لە هەموو کاتێک کاریگەری دەرکەوت، بەڵام توانای ئەو کە لە ڕابردوودا زۆرجار نیشانی دابوو کەوا لاواز نابێت بۆ پاراستنی پێگەی خۆی بە شێوەیەک یان شێوازێکی تر. سەرەڕای ئەوەش، لە خوارەوە هەندێک بیرکردنەوە لەسەر ڕێڕەوی ئەگەری کارکردنمان لە قۆناغی دوای ڕۆیشتنی قاسم لە گۆڕەپانەکەدا دەخەینەڕوو. لە هەر حاڵەتێکدا پێویستە ئەمریکا لە نزیکەوە ڕاوێژ لەگەڵ شانشینی یەکگرتوو بکات و هەروەها گفتوگۆ لەگەڵ تورکیا و ئێران بکات.
ئەگەری ڕێڕەوی کارکردن بۆ ئەمریکا دوای ڕووخانی قاسم:
1- ئەگەر ئەو گروپەی دەسەڵات وەردەگرن بە نوێنەرایەتی ئەو عێراقیانە دادەنرێت کە بە گشتی وەک نەتەوەپەرست وەسف دەکرێن و، وا دەرکەوت کە کۆنترۆڵی توندیان لەسەرە، پێویستە ئەمریکا بیر لە دانپێدانانی دەستبەجێ بکاتەوە و ئامادەبێت وەڵامی خێرا و ئەرێنی بداتەوە بۆ دەستپێشخەرییەکانی هاوکاری. هەروەها پێویستە کار بکەین بۆ ڕێگریکردن لە هەر دەستێوەردانێک لەلایەن هەریەکێک لە دراوسێکانی عێراقەوە ئەگەر ئەو جۆرە دەستێوەردانانە لەبەرچاو بگیرێت.
2- ئەگەر ئەو گرووپەی دوای ڕووخانی قاسم کە دەسەڵات دەگرێتە ئەستۆ، وەک نوێنەرایەتی پارتی بەعس (پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی)، ڕێکخراوێک کە زۆرجار تووشی ململانێی مەترسیداری کوتلەیی دەبێت، ڕەنگە ئەمەریکا بیەوێت دانپێدانان بۆ ماوەیەکی زۆر دوابخات تا قەناعەت بەوە بکات کە گومانێکی کەم هەیە کە ئەو گرووپە لە ڕاستیدا کۆنترۆڵی تەواوەتی هەیە. لەم دۆخەشدا پێویستە کاربکەین بۆ بەرپەرچدانەوەی هەر دەستوەردانێکی دراوسێکانی عێراق.
3- ئەگەر لە ماوەیەکی درێژخایەنی سەرلێشێواویدا دوای دیارنەمانی قاسم لە گۆڕەپانەکە، کورد پشتیوانی خۆی لە حکومەتێکی نوێ ڕابگرێت و داوای ئۆتۆنۆمی لە ناوچە دیاریکراوەکانی عێراق بکات، پێویستە ئەمریکا لەسەر هەمان بنەمای حکومەتی نوێ دان بە حکومەتی نوێدا بنێت کە ئەگەر ئاڵۆزیی کورد نەبوایە، بەمەش خۆی لە هەر دەرکەوتنێکی پشتیوانی لە داخوازییەکانی کورد بەدوور بگرێت.
4- لە ئەگەری دروستبوونی ململانێیەکی درێژخایەن کە پێکدادانی نێوان لایەنی کۆمۆنیست و غەیرە کۆمۆنیستەکانی تێدا بێت، دەبێت بە ڕاوێژ لەگەڵ دراوسێکانی عێراق و بەریتانیا لەبەرچاو بگرین کە چۆن یارمەتی لایەنە غەیرە کۆمۆنیستەکان بدەین بۆ زاڵبوون بەبێ دەستێوەردانی ئاشکرای ئەمریکا یان هەر زلهێزێکی تری ڕۆژئاوا. ئەمەش تورکیا و ئێرانیش دەگرێتەوە. خوازراو دەبێت کە خەبات تا ئەو جێگایەی کە دەکرێت عەرەبی بێت و بەو پێیەش ڕەنگە پێویست بێت پاڵپشتییەکی شاراوە بۆ توخمە دژە کۆمۆنیستەکان لە عێراقدا بکرێت. باشترە ئەگەر کۆماری یەکگرتووی عەرەبی ئاگاداری هەر کارێکی لەو جۆرە بێت و پەسەندی بکات.
5- بە هەمان شێوە لە سیناریۆی کەمتر ئەگەری دەستبەسەرداگرتنی کتوپڕ و سەرکەوتووانەی دەسەڵات لەلایەن کۆمۆنیستەکان لە عێراقدا، دەبێت بیر لەوە بکەینەوە کە چۆن باشترین ڕێنمایی یان هاندانی ئەو شتە بکەین کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە کاردانەوەی زەنگی قووڵی دراوسێکانی عێراق پێک دەهێنێت. دەبێت ئامادە بین بۆ ئەوەی ئەو بابەتە بخەینە بەردەم ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، بەپێی پێویست، بە ئامانجی ڕێگریکردن لە سۆڤیەتی چالاک و ڕەنگە ئەوانی دیکە لە دەستوەردان.