حەسەن حەمەد ئاندێکی
بەیانییە مەرگاوییەکەی ١٦ی ئاداری ساڵی ١٩٨٨، تەنها کارەساتێکی گەورە نەبوو لە مێژووی گەلی کورددا، ئەو ڕۆژە بوو کە مێژوو بە خوێن و فرمێسک نووسرایەوە و شارێکی ئارام لە باشووری کوردستان بوو بە سەرچاوەی خەمێکی گەورە بۆ مرۆڤایەتی. شاری هەڵەبجە، ئەو شارەی کە بە جوانی سروشتی و کولتوورییەکانی ناسراو بوو، لە چەند کاتژمێرێکدا گۆڕا و بوو بە گۆڕستانێکی گەورە. ئەو ڕۆژە کاتژمێر ١١:٣٥ی پێشنیوەڕۆ، ئاسمانی هەڵەبجە بە فڕۆکە جەنگییەکانی ڕژێمی پێشووی عێراق داپۆشرا. بەڵام ئەمجارەیان تەنها بۆردومانێکی ئاسایی نەبوو. فڕۆکەکان گازی کیمیایییان بەسەر شارەکەدا وەشاند؛ بۆنی سێوی گەییو، ئەو بۆنەی کە دەبوو نیشانەی ژیان بێت، بوو بە نیشانەی مەرگ. لە ماوەی چەند خولەکێکدا هەزاران مرۆڤی بێتاوان کەوتنە سەر زەوی، بەبێ ئەوەی هەلی هەناسەدان یان ڕاکردنیان هەبێت. هەڵەبجە لە مێژووی نوێدا بوو بە سیمبۆلی ئەوەی کە چەکی کیمیایی چەندە دەتوانێت کارەسات دروست بکات. پێنجهەزار کەس لەو هێرشەدا شەهید کران و هەزاران کەسی تر بریندار کەوتن. ئەم ڕووداوە یەکێکە لە گەورەترین هێرشە کیمیاییەکان دژی دانیشتوانی مەدەنی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا.
هەڵەبجە و سیاسەتی ئەنفال
کیمیابارانی هەڵەبجە ڕووداوێکی لەناکاو نەبوو. ئەو کارەساتە بەشێک بوو لە سیاسەتی سەربازی و ئەمنی کە ڕژێمی بەعس لەو کاتەدا دژی گەلی کورد ئەنجامی دەدا. شاڵاوەکانی ئەنفال کە لە ساڵی ١٩٨٨دا دەستیان پێ کرد، بە مەبەستی لەناوبردنی گوندەکان و سڕینەوەی کورد لە ناوچە سنوورییەکاندا ئەنجام دران. لەو کاتەدا جەنگی عێراق و ئێران لە کۆتاییەکانی خۆیدا بوو. هەڵەبجە، کە نزیکەی سنووری ئێرانە، بوو بە مەیدانی تۆڵەسەندنەوە. هێرشی کیمیایی بەسەر شارەکەدا نیشانەی ئەوە بوو کە ڕژێم ئامادەیە هەر جۆرە چەکێک بەکار بهێنێت بۆ شکاندنی ئیرادەی خەڵکی ناوچەکە. دیمەنەکانی ئەو ڕۆژە تا ئێستا لە مێشکی خەڵکی کوردستاندا ماونەتەوە. وێنەی باوکێک کە کۆرپەکەی لە باوەش گرتبوو و بەهۆی گازە ژەهراوییەکانەوە گیانی لەدەست دا، بوو بە سیمبۆلی ئەو کارەساتە. ئەو وێنەیە جیهانی هەژاند و ڕاستییەکانی ئەو تاوانە گەیشتە دەرەوەی سنوورەکانی کوردستان.
کاریگەرییە تەندروستییەکان
کارەساتی هەڵەبجە تەنها لەو ڕۆژەدا کۆتایی نەهات. گازە کیمیاییەکان کاریگەرییەکی درێژخایەنەیان لەسەر خەڵکی ناوچەکە جێهێشت. زۆرێک لە ڕزگاربووان تا ئێستا بەدەست نەخۆشییەکانی هەناسە، سووتانی پێست و کێشەی چاوەوە دەناڵێنن. پزیشکان دەڵێن کە گازە کیمیاییەکان کاریگەرییان لەسەر جینات و نەوەکانی داهاتووش هەیە. لە هەڵەبجە ڕێژەی شێرپەنجە و لەدایکبوونی منداڵی کەمئەندام بەراورد بە زۆر ناوچەی تر بەرزترە. ئەمە نیشان دەدات کە چەکی کیمیایی تەنها بۆ کوشتنی کاتی نییە، بەڵکو بۆ زیانگەیاندنی نەوەکانی داهاتووش دروست کراوە.
هەروەها ژینگەی ناوچەکەش کاریگەرییەکی قووڵی وەرگرتووە. خاک و ئاوی هەڵەبجە بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام لە کاریگەری ماددە ژەهراوییەکان بوون. ئەمەش کاری کردووەتە سەر کشتوکاڵ و ژیانی ڕۆژانەی خەڵک.
بێدەنگیی جیهان
یەکێک لە تاڵترین لایەنەکانی ئەم کارەساتە ئەوە بوو کە لە کاتی ڕووداوەکەدا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بێدەنگ بوو. زلهێزەکانی جیهان لەو کاتەدا زیاتر سەرنجیان لەسەر بەرژەوەندییە سیاسی و سەربازییەکانیان بوو. زۆرێک لە ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان دواتر نیشانیان دا کە هەندێک وڵات بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ ماددەی خاو یان تەکنەلۆژیای دروستکردنی چەکی کیمیاییان بۆ ڕژێمی ئەوکاتی عێراق دابین کردبوو. ئەمەش وای کرد کە تاوانەکە لە سەرەتادا بە شێوەیەکی گشتی مەحکووم نەکرێت. بەڵام دوای ساڵانێکی زۆر، هەوڵی خەڵکی کوردستان و چالاکوانانی مافەکانی مرۆڤ وای کرد کە جیهان زیاتر ئاگادار بێت لەوەی لە هەڵەبجە چی ڕووی داوە. ئەمڕۆ زۆرێک لە پەرلەمانەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان ئەو ڕووداوە وەک جینۆساید دەناسێنن.
یادکردنەوە و بەرپرسیاری
هەموو ساڵێک لە ١٦ی ئاداردا، خەڵکی کوردستان یادی شەهیدانی هەڵەبجە دەکەنەوە. مۆنۆمێنتی هەڵەبجە بووەتە شوێنێک بۆ یادکردنەوە و فێربوونی نەوە نوێکان. بەڵام پرسیارێک هەمیشە دەمێنێتەوە: ئایا تەنها یادکردنەوە بەسە؟ خەڵکی هەڵەبجە تەنها داوای یادکردنەوە ناکەن، بەڵکو داوای ژیانێکی باشتر و خزمەتگوزاری زیاتر دەکەن. زۆرێک لە ڕزگاربووان تا ئێستا پێویستیان بە چارەسەری پزیشکی تایبەت هەیە. بوونی هەڵەبجە بە پارێزگا هەنگاوێکی گرنگ بوو، بەڵام پێویستی بە ژێرخان و گەشەپێدانی زیاتر هەیە. گەنجانی شارەکە دەیانەوێت شارەکەیان تەنها بە کارەسات نەناسێت، بەڵکو وەک شارێکی ژیان و ئومێد بناسرێت.
پەیامی هەڵەبجە
هەڵەبجە تەنها خەمی کورد نییە، بەڵکو خەمی مرۆڤایەتییە. ئەو کارەساتە بە جیهان دەڵێت کە چەکی کیمیایی چەندە مەترسیدارە و نابێت جارێکی تر بەکاربهێنرێت. لە جیهانی ئەمڕۆدا کە هێشتا شەڕ و ململانێ هەیە، هەڵەبجە دەبێتە زەنگێکی ئاگاداری. پەیامەکەی سادەیە: نابێت مرۆڤایەتی لە مێژوو فێر نەبێت. هەڵەبجە، سەرەڕای هەموو ئازارەکانی، هێشتا شاری ژیانە. خەڵکی ئەو شارە سەلماندیان کە ئیرادەی مرۆڤ بۆ ژیان بەهێزترە لە هەر گازێکی ژەهراوی. یادی شەهیدانی هەڵەبجە تەنها یادکردنەوەی ڕووداوێکی تاڵ نییە، بەڵکو بیرخستنەوەیەکە بۆ هەموو جیهان کە مرۆڤایەتی دەبێت بەردەوام بێت لە بەرگریکردن لە ژیان و کەرامەتی مرۆڤ.
سەرچاوەی بیانی:
1. A Poisonous Affair: America، Iraq، and the Gassing of Halabja –Joost Hilterman، Cambridge University Press، 2007
2. Human Rights Watch (1993) – Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds
3. BBC News