شێرکۆ حەبیب
بەشی دووەم و کۆتایی
جۆرەکانی چارتەر
١- چارتەری تایبەت بە هەموو ئامرازەکانی پەیوەندیکردن، لەوانە ڕۆژنامە، کتێب، سینەما، شانۆ، ڕادیۆی، پەیوەندی ئەلیکترۆنی کۆمپیوتەر.
٢- چارتەرەکان کە باس لە لایەنەکانی ناوەڕۆکی پەیوەندی (پەروەردەیی، میدیایی، کات بەسەربردن، و ڕیکلامی ڕاستەوخۆ و سپۆنسەرکراو) دەکەن.
٣- ئەو چارتەرانەی کە باس لە لایەنێک یان چەند لایەنێکی پیشەسازی پەیوەندییەکان دەکەن، وەک ڕووماڵکردن، بۆ نموونە، دەستکاریکردن (هەواڵ و ڕووداوەکانی ئێستا)، ڕێکلام و دابەشکردن لە ڕۆژنامەیەکدا.
میدیا، بە کەناڵە جۆراوجۆرەکانییەوە، پێگەیەکی گرنگی زۆری لە ژیانی کۆمەڵگەی مۆدێرن داگیرکردووە. گرینگی میدیا لە بەرپرسیارێتی خۆیەوە سەرچاوە دەگرێت بەرامبەر بەو کۆمەڵگایەی کە تێیدا کاردەکات. دەکرێ بڵێین ئەو بەرپرسیارێتیانەی کە دەکەوێتە ئەستۆی میدیاکان بریتین لە:
١- بەرپرسیارێتی میدیا بەرامبەر بە کۆمەڵگەی گشتی.
٢- بەرپرسیارێتی میدیا بەرامبەر بە کۆمەڵگەی ناوخۆیی.
٣- بەرپرسیارێتی میدیا بەرامبەر بە خۆی.
سەبارەت بە پەیوەندی نێوان میدیا و دەسەڵات، لەم ساڵانەی دواییدا چەند بۆچوونێک سەبارەت بەم پەیوەندییە هاتۆتە ئاراوە:
پەیوەندی تایبەت: ئەمە بە سادەیی بەو مانایەیە کە میدیا دژایەتی حکومەتە، ئارگیومێنتی دژ بەیەک دەخاتە ڕوو. لە هەندێک ڕوانگەیەوە ئەم پەیوەندییە بۆ سەرکەوتنی پەیامی میدیایی و گەیشتن بە بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان زۆر گرنگە. هەندێکی تر پێیان وایە پەیوەندی نێوان حکومەت و میدیا دەبێت هاوژیانی بێت، واتە ئەو زانیاریانەی کە میدیا پێشکەشی دەکات جەوهەری و تەواوکەری کارەکانی حکومەتە. بە واتایەکی تر هیچ حکومەتێکی سەرکەوتوو ناتوانێت کار بکات یان ناوبانگ بەدەست بهێنێت بەبێ پشتیوانی میدیاکان بۆ سیاسەتەکانی.
لە هەندێک وڵاتدا میدیا وەک بریکاری حکومەت لە بڵاوکردنەوەی سیاسەتەکانیدا مامەڵە دەکات. ئەم پەیوەندییە کە دەتوانین پێی بڵێین پابەند بوون، دەتوانرێت لە کۆمەڵگا گەشەسەندووەکاندا چاودێری بکرێت. بە پێچەوانەوە زۆربەی ڕۆژنامەنووسانی کۆمەڵگا دیموکراسیەکان لەگەڵ ڕۆڵی بریکاری حکومەتدا نین.
بۆچوونی سێهەم پێی وایە پەیوەندی نێوان حکوومەت و ڕاگەیاندن پەیوەندیە کی بازرگانی بێت له سەڕ بنه مای قازانج و هاوسه نگی یەکتر، چونکه له ڕوانگەی ئە وانەوه حکومەت و میدیا تەواوکەڕی یه کترن.
پاراستنی تایبەتمەندییەکان
زۆرێک لە یاساکانی میدیا پەیوەندییان بە پاراستنی مافی تایبەتمەندی هەیە، واتە هەموو تاکێک ژیانێکی تایبەتی هەیە کە حەز دەکات لە بانگەشە و ناوزڕاندن دووری بخاتەوە. ژیانی تایبەت ئەوەیە کە پەیوەندی بە بیروڕای گشتیەوە نییە و سوودی بۆ بەرژەوەندی گشتی نییە و قووڵبوونەوە تێیدا دەست دەخاتە سەر مافێکی پیرۆزی مرۆڤ، کە ئازادی کەساتەتی بۆ کارکردن و مامەڵەکردن بەبێ هیچ سانسۆرێک جگە لە ویژدانی.
تێگەیشتنی پاراستنی تایبەتمەندی: ئەم پرەنسیپە، واتە پاراستنی تایبەتمەندی، لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا لە ئەنجامی پراکتیزەکردنی ڕۆژنامەگەریی زەرددا سەریهەڵدا، کە ئەو ڕۆژنامانە بە ئەنقەست ژیانی کەسایەتییە ناودارەکان و دەوڵەمەندەکانیان داگیرکرد و کاریان کرد بۆ ڕەشبگیریکردنیان بە بڵاوکردنەوەی نهێنییە تایبەتەکانیان.
میدیاکان لە بەدواداچوونی ڕاستییەکاندا، ڕۆژانە لەگەڵ پرسی “داگیرکردنی تایبەتمەندی”دا دەجەنگن. پاشان پرسیارەکە دەبێتە: تا چەند میدیا دەتوانێت بەدوای زانیاریدا بگەڕێت بەبێ ئەوەی پێشێلی مافی کەسانی دیکە بکات، بەتایبەتی مافی تاک بۆ پاراستنی نهێنی؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەڵێین:
سنوورێکی یاسایی هەیە کە ڕۆژنامەنووس یان ڕاگەیاندکار نابێت لە کاتی گەڕان بەدوای زانیاریدا بپەڕێتەوە، چونکە ئەم جۆرە پێشێلکاریانە ڕەنگە ببێتە هۆی ڕێکاری یاسایی دژی ڕێکخراوی ڕاگەیاندن و ڕۆژنامە و ڕۆژنامەنووس.
بەڵام کێشەی تێنەگەیشتن لە تایبەتمەندی هەیە. کێشەکە لەوەدایە کە جیاوازییەکی بەرفراوان لە نێوان میدیا و تاکەکاندا هەیە لە پێناسەکردنی ئەوەی کە مەبەست لە داگیرکردنی تایبەتمەندی چییە. بۆ نموونە خەڵک پێیان وایە بڵاوکردنەوەی وێنەی قوربانیانی ڕووداوێک، داگیرکردنی تایبەتمەندییە، یان خستنەڕووی هەواڵێک سەبارەت بە خۆکوشتنێک یان بڵاوکردنەوەی ناونیشانی ئەو کەسانەی کە دزییان لێ کراوە، بەڵام ئەم جۆرە کارانەی کە لەلایەن میدیاکانەوە ئەنجام دەدرێن، بە هێرشکردنە سەر یاسا هەژمار ناکرێن.
توخمەکانی داگیرکاری
بۆ مرۆڤی ئاسایی دەستەواژەی “دەستدرێژیکردنە سەر تایبەتمەندی” سادە و ئاسایی دەردەکەوێت، بەڵام لە ڕوانگەی یاسادانەران و شارەزایانی یاسایی و پسپۆڕانەوە، چەمکێکی زۆر ئاڵۆزە. ویلیام پرۆسەر، زانای یاسایی دەڵێت، داگیرکردنی تایبەتمەندییەکان نوێنەرایەتی یەک زیان ناکات، بەڵکو پاکێجێکە لە چوار زیان. ئەم چوار زیانە بریتین لە:
١- دەستدرێژی جەستەیی یان سەرپێچیکردن: ئەمەش ئاماژەیە بۆ دەستوەردان لە کاروباری تایبەتی کەسانی دیکە.
٢- ئاشکراکردنی نهێنی تایبەت: ئەمە ئاماژەیە بۆ ڕاگەیاندنی ئاشکرای گشتی هەندێک ڕاستی شەرمەزارکەر سەبارەت بە کەسێک.
٣- ڕووناکی ساختە: ئەمەش ئاماژەیە بۆ بڵاوکردنەوە کە مرۆڤ دەخاتە ژێر ڕووناکی درۆ.
٤- تاڵانکردن و دەست بەسەرداگرتن: ئەمەش بە ئیستغلالکردنی ناو یان وێنەی کەسێک بۆ بەدەستهێنانی سوود بۆ کەسێکی تر بەبێ مۆڵەت.
ئەو کۆدە ئەخلاقییانەی کە لەلایەن ڕێکخراوە میدیاییەکانەوە دامەزراون، بەشەکانی پاراستنی تایبەتمەندی لەخۆدەگرن، وەک مادەیەک لە دەستووری کۆمەڵەی ڕۆژنامەنووسانی پیشەیی کە دەڵێت “دەبێت میدیا ڕێگری لە داگیرکردنی مافی تاکەکان بکات بۆ پاراستنی نهێنی”، هەروەها بڕگەیەک لە جاڕنامەی سەرنووسەری ئەسۆشێتد پرێسدا کە دەڵێت لە میساقی کۆمەڵەی بەڕێوەبەرانی هەواڵی ڕادیۆ و تەلەفزیۆندا هاتووە: “ڕێزگرتن لە مافی تاکەکەسی بۆ پاراستنی نهێنی”، دەڵێت: “ڕۆژنامەنوسان و پەخشکاران لە هەموو کاتێکدا ڕەچاوی ڕێزگرتنی مرۆڤایەتی بۆ تایبەتمەندی تاکەکەسی دەکەن و بە ڕێزەوە مامەڵە لەگەڵ ئەو کەسانە دەکەن کە ڕاپۆرتیان لەسەر دەدەن”.
بەڵام کەی دروستە میدیاکان هاوڵاتی ئاسایی بخەنە بەر چاو؟ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە میدیاکان دەخاتە دۆخێکی شەرمەزاری و سەختترەوە، بەو پێیەی هیچ پاساوێک نییە بۆ ئەوەی هاوڵاتی ئاسایی بخرێتە نێو ڕوناکییەکەوە کە ئەو نایەوێت، وە هیچ بەهایەکی هەواڵ لە ئاشکراکردنی نهێنی تایبەتی هاووڵاتیان لەبەردەم خەڵکدا نییە.
ڕۆژنامەگەری پێویستی بەوەیە ئەوانەی کە پراکتیزەی دەکەن نەک هەر بە پەرۆش و شارەزا بن، بەڵکو هەوڵبدەن بۆ ئاستێکی ڕاستگۆیی و کەرامەت کە لەگەڵ پابەندبوونی ناوازەی ڕۆژنامەنووسێکدا بگونجێت.
ئازادی ڕۆژنامەگەری بۆ گەلە. دەبێت بەرگری لێبکرێت لە بەرامبەر هەر پێشێلکارییەک یان هێرشێک لە هەر لایەنێکەوە، جا گشتی بێت یان تایبەت و ڕۆژنامەنووسانیش پێویستە هەمیشە وریا بن.دەبێت دڵنیابن لەوەی هەموو کارێکی بەرژەوەندی گشتی بە ئاشکرا ئەنجام بدرێت. دەبێت ئاگاداری هەر کەسێک یان هەر لایەنێک بن کە هەوڵی ئیستغلالکردنی چاپەمەنی بدات بۆ قازانجی کەسی. پێویستە ڕۆژنامەنووسان خۆیان لە هەڵسوکەوتی نەشیاو بەدوور بگرن.یان دەرکەوتنی بە شێوەیەکی نەشیاو. هەروەها دەبێت خۆیان لە هەر ململانێیەکی بەرژەوەندی یان هەر شتێک کە پێشنیاری ناکۆکییەکی لەو شێوەیە بکات، بەدوور بگرن، هەروەها نابێت هیچ شتێک قبوڵ بکەن، هەروەها بەدواداچوون بۆ هیچ چالاکیەک بکەن کە ڕەنگە کاریگەری لەسەر کەرامەت و یەکپارچەیی ئەوان هەبێت یان وا دەرکەوێت کاریگەری هەبێت.
لە پەرتووکی ئێتیکی کاری رۆژنامەوانی لە نووسینی شێرکۆ حەبیب ساڵی ٢٠٢٥
سەرچاوەکان:
یاسای نێودەوڵەتی گشتی
ئەخلاقی میدیایی (د.حەسەن مەکاوی)
بنەماکانی ڕۆژنامەگەری لە بەریتانیا