حەسەن حەمەد ئاندێکی
ڕاپەڕینەکەی بەهاری ساڵی ١٩٩١ـی گەلی کوردستان لە عێراق، یەکێکە لە گرنگترین و پڕبایەخترین ڕووداوەکانی مێژووی هاوچەرخی کورد. ئەم ڕاپەڕینە،لە دوای شکستی سوپای عێراق لە جەنگی کەنداو بەرامبەر هێزەکانی هاوپەیمانان سەریهەڵدا، تەنها کاردانەوەیەکی کاتی نەبوو، بەڵکوو دەربڕینی کۆبوونەوەی دەیان ساڵەی ستەم و چەوسانەوە و قوربانیدانی گەلێک بوو کە بەردەوام لە خەباتی ڕزگاریخوازیدا بوو. ئەم ڕاپەڕینە، کە بە ڕاپەڕینە مەزنەکە ناسراوە، بووە هۆی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە دۆخی سیاسی و جوگرافیای کوردستان و عێراقدا.
هۆکارەکانی ڕاپەڕین: ساڵانێک لە ستەم و چەوسانەوە
بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی و فراوانی ڕاپەڕینی ١٩٩١، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ ئەو بارودۆخە نالەبارەی کە گەلی کورد لە ژێر دەسەڵاتی ڕژێمی بەعسدا تێیدا دەژیا. ڕژێمی سەدام حسێن، بە درێژایی ساڵانی حوکمڕانییەکەی، سیاسەتێکی سیستماتیکی سڕینەوەی نەتەوەیی و چەوساندنەوەی بەرامبەر بە کورد پەیڕەو دەکرد. ئەم سیاسەتە لە چەندین قۆناغدا خۆی نمایش دەکرد، لەوانە:
شەڕی ئێران-عێراق و کاریگەرییەکانی: جەنگی هەشت ساڵەی ئێران و عێراق )١٩٨٠-١٩٨٨ (کاریگەرییەکی وێرانکەری لەسەر ژیانی خەڵکی کوردستان هەبوو. ناوچە سنوورییەکان بەردەوام بۆردومان دەکران و گوندەکان وێران دەبوون. ڕژێم، کوردستانی وەک قووڵاییەکی ستراتیژی بۆ بەرەکانی جەنگ دەبینی و دانیشتووانەکەی بە گومانەوە دەڕوانی.
شاڵاوەکانی ئەنفال: یەکێک لە تاریکترین لاپەڕەکانی مێژووی کورد لە ژێر دەسەڵاتی بەعس، شاڵاوەکانی ئەنفال بوو کە لە ساڵانی ١٩٨٧-١٩٨٨ ئەنجامدرا. لەم شاڵاوانەدا، بە هەزاران گوند وێران کران و سەدان هەزار هاووڵاتی بێسەروشوێن کران و کۆمەڵکوژ کران. ئەم جینۆسایدە، کە بە چەکی کیمیاییش ئەنجام درا، برینێکی قووڵی لە جەستەی گەلی کورددا بەجێ هێشت.
کیمیابارانی هەڵەبجە: لە ١٦ی ئاداری ١٩٨٨، شاری هەڵەبجە بە چەکی کیمیایی کیمیاباران کرا، کە بووە هۆی شەهیدکەوتنی زیاتر لە پێنجهەزار هاووڵاتیی سڤیل. ئەم تاوانە دژەمرۆییە، کە لەبەرچاوی جیهاندا ڕووی دا، سیمای ڕژێمی بەعسی وەک ڕژێمێکی دیکتاتۆر و دڕندە زیاتر دەرخست.
سیاسەتی عەرەباندن (تەعریب) و گۆڕینی دیمۆگرافی: ڕژێمی بەعس بەردەوام هەوڵی دەدا دیمۆگرافیای ناوچە کوردییەکان بگۆڕێت، بەتایبەت لە کەرکوک و ناوچە دەوڵەمەندەکانی دیکە. ئەم سیاسەتە، کە بە تەعریب ناسراوە، بریتی بوو لە دەرکردنی کورد لە زێدی باوباپیرانیان و نیشتەجێکردنی عەرەب لە شوێنیان. ئەم هۆکارانە، لەگەڵ هەستکردن بە بێزاری و نائومێدییەکی زۆر لەلایەن خەڵکی کوردستانەوە، زەمینەیەکی لەباریان بۆ ڕاپەڕینێک دروست کردبوو کە تەنها چاوەڕێی پڕیشکێک بوو بۆ گڕگرتن.
پڕیشکی ڕاپەڕین: شکستی سوپای عێراق لە جەنگی کەنداو
پڕیشکی ڕاپەڕینەکە لە دوای شکستی سوپای عێراق لە جەنگی کەنداو ١٩٩٠-١٩٩١دا هاتە ئاراوە. کاتێک هێزەکانی هاوپەیمانان، بە سەرۆکایەتی ئەمریکا، سوپای عێراقیان لە کوێت دەرکرد و زیانێکی زۆریان پێ گەیاند، لاوازی و داڕمانی ڕژێمی بەعس دەرکەوت. لەم کاتەدا، “جۆرج بؤش”ـي باوک، سەرۆکی ئەوکاتی ئەمریکا، لە ڕێگەی ڕادیۆوە بانگەوازی لە گەلی عێراق کرد کە دژی ڕژێمی بةعس ڕاپەڕن. ئەم بانگەوازە، هەرچەندە دواتر ئەمریکا پشتیوانییەکی کرداری پێشکەش نەکرد، بەڵام کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ورەی خەڵک هەبوو و وەک هاندەرێک بۆ دەستپێکردنی ڕاپەڕین سەیر کرا.
لە ٥ـی ئازاری ١٩٩١، لە شاری ڕانیە، کە بە دەروازەی ڕاپەڕین ناسراوە، یەکەم پڕیشکی ڕاپەڕین هەڵگیرسا. خەڵکی ڕانیە، کە لە ساڵانێکی زۆر لە ستەم و چەوسانەوە بێزار ببوون، بە شێوەیەکی خۆڕسک و جۆش و خرۆشەوە هاتنە سەر شەقامەکان و دەستیان بە ڕاپەڕین کرد. لە ماوەیەکی کەمدا، هێزەکانی ڕژێم لە شارەکە دەرکران و ڕانیە بووە یەکەم شاری ئازادکراوی کوردستان. ئەم سەرکەوتنە خێرایە، ورەیەکی زۆری بەخشییە شار و شارۆچکەکانی دیکەی کوردستان و وای لێکردن کە ئەوانیش دەست بە ڕاپەڕین بکەن.
گەشەسەندنی ڕاپەڕین: یەکگرتوویی گەل و هێزە سیاسییەکان
ڕاپەڕین بە خێراییەکی زۆر بڵاوبووەوە و لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا زۆربەی شار و شارۆچکەکانی کوردستان ئازاد کران. ئەم گەشەسەندنە خێرایە، ئەنجامی یەکگرتوویی و هاوکاری نێوان هێزە سیاسییەکانی کوردستان و جەماوەری خەڵک بوو. بةتايبةت سەرۆک بارزانی ڕۆڵێکی سەرەکی لە ڕێکخستن و سەرکردایەتیکردنی ڕاپەڕیندا بینی.
کاردانەوەی ڕژێم و کۆڕەوی ملیۆنی
سەرکەوتنە خێراکانی ڕاپەڕین، ڕژێمی بەعسی تووشی شۆک کرد، بەڵام زۆری نەخایاند کە ڕژێم هێزەکانی کۆکردەوە و لە کۆتایی مانگی ئازاردا، هێرشی پێچەوانەی دەستپێکرد. سوپای عێراق، بە چەکی قورس و فڕۆکەی جەنگییەوە، بە دڕندەیی هێرشی کردە سەر شار و شارۆچکە ئازادکراوەکان. ئەم هێرشە دڕندانەیە، بووە هۆی ترس و دڵەڕاوکێیەکی زۆر لەناو خەڵکدا، بەتایبەت بەهۆی یادەوەرییەکانی ئەنفال و کیمیابارانەوە. لە ئەنجامی ئەم هێرشانەدا، ملیۆنان هاووڵاتی کورد، بەتایبەت لە ناوچەکانی باکووری عێراق، ناچار بوون ماڵ و حاڵی خۆیان جێبهێڵن و بەرەو سنوورەکانی ئێران و تورکیا هەڵبێن. ئەم کۆڕەوە ملیۆنییە، کە لە نیسانی ١٩٩١دا ڕوویدا، یەکێک بوو لە گەورەترین کۆچکردنە زۆرەملێیەکان لە مێژووی هاوچەرخدا. دیمەنی سەدان هەزار ژن و منداڵ و پیاو کە بە پێ و بەبێ هیچ ئامرازێکی ژیان، بەناو شاخ و دۆڵەکاندا بەرەو سنوورەکان دەڕۆیشتن، کارەساتێکی مرۆیی گەورەی خوڵقاند. بە هەزاران کەس، بەتایبەت منداڵ و بەساڵاچووان، بەهۆی سەرما و برسێتی و نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستدا.
دەستکەوتە نێودەوڵەتییەکان و ناوچەی دژە فڕین
کارەساتی کۆڕەوی ملیۆنی، سەرنجی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕاکێشا. وێنە و گرتە ڤیدیۆییەکانی ئەو کارەساتە، جیهانی هەژاند و فشاری زۆری خستە سەر وڵاتانی زلهێز بۆ ئەوەی دەستوەردان بکەن. لە ئەنجامدا، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیاری ژمارە ٦٨٨ی دەرکرد. ئەم بڕیارە، کە لە ٥ی نیسانی ١٩٩١ دەرچوو، داوای لە عێراق دەکرد کۆتایی بە سەرکوتکردنی خەڵکی سڤیل بهێنێت و ڕێگە بە گەیاندنی یارمەتییە مرۆییەکان بدات.
دوای ئەم بڕیارە، وڵاتانی هاوپەیمان، بەتایبەت ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا، ناوچەیەکی دژە فڕینیان (No-Fly Zone) لە سەرووی هێڵی ٣٦ی پانی لە عێراقدا دامەزراند. ئەم ناوچەیە، کە لە ١٥ی نیسانی ١٩٩١دا کاری پێکرا، ڕێگەی بە فڕۆکەکانی ڕژێمی عێراق نەدەدا بەسەر کوردستاندا بفڕن و بەمەش پارێزگاری لە خەڵکی کوردستان دەکرا لە هێرشەکانی ڕژێم. هاوکات، ئۆپەراسیۆنی “دابینکردنی ئارامی” (Operation Provide Comfort) دەستیپێکرد، کە ئامانجی گەیاندنی یارمەتییە مرۆییەکان و پاراستنی ئاوارەکان بوو.
دامەزراندنی ناوچەی دژە فڕین و ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئارامی، دەستکەوتێکی گەورە بوو بۆ گەلی کوردستان. ئەمە بووە هۆی گەڕانەوەی ئاوارەکان بۆ زێدی خۆیان و دروستبوونی زەمینەیەک بۆ دامەزراندنی قەوارەیەکی سیاسی کوردی لە چوارچێوەی عێراقدا، کە دواتر بووە هەرێمی کوردستان. ئەم ڕووداوانە، نیشانەی ئەوە بوون کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، هەرچەندە بە درەنگیش بێت، بەڵام دەتوانێت ڕۆڵێکی ئەرێنی لە پاراستنی مافەکانی گەلاندا ببینێت.
کاریگەرییە درێژخایەنەکان و وانەکانی ڕاپەڕین
ڕاپەڕینی ١٩٩١، تەنها ڕووداوێکی کاتی نەبوو، بەڵکوو کاریگەرییەکی قووڵ و درێژخایەنی لەسەر داهاتووی کوردستان و عێراق هەبوو. لە گرنگترین کاریگەرییەکانی ئەم ڕاپەڕینە دەتوانین ئاماژە بەمانە بدەین:
دامەزراندنی هەرێمی کوردستان: یەکێک لە گەورەترین دەستکەوتەکانی ڕاپەڕین، دامەزراندنی قەوارەی هەرێمی کوردستان بوو. ئەم قەوارەیە، کە لە ساڵی ١٩٩٢دا یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەنجامدا، بووە هۆی خۆبەڕێوەبەری کورد و پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و کلتووری کورد.
گۆڕانکاری لە دیمۆگرافیای سیاسی عێراقدا: ڕاپەڕینەکە، هاوکات لەگەڵ ڕاپەڕینی شیعەکان لە باشووری عێراق، گۆڕانکارییەکی گەورەی لە دیمۆگرافیای سیاسی عێراقدا دروست کرد. ئەمەش بووە هۆی لاوازبوونی زیاتری ڕژێمی بەعس و دروستبوونی دوو ناوچەی خۆبەڕێوەبەر لە باکوور و باشوور.
هۆشیاریی نێودەوڵەتی: ڕاپەڕین و کۆڕەوی ملیۆنی، سەرنجی جیهانی بۆ سەر دۆزی کورد ڕاکێشا و بووە هۆی هۆشیارییەکی زیاتر لەسەر مافەکانی گەلی کورد و پێویستیەتی پاراستنیان. ئەمەش لە داهاتوودا کاریگەری لەسەر بڕیارەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سەبارەت بە عێراق و کوردستان هەبوو.
وانە بۆ داهاتوو: ڕاپەڕینی ١٩٩١ چەندین وانەی گرنگی فێرکردین:یەکەم، یەکگرتوویی گەل و هێزە سیاسییەکان کلیلی سەرکەوتنە. دووەم، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ لە پاراستنی گەلاندا ببینێت، بەڵام نابێت گەلان تەنها پشت بە پشتیوانی دەرەکی ببەستن. سێیەم، خەبات بۆ ئازادی و مافە ڕەواکان، هەرگیز کۆتایی نایەت و پێویستی بە بەردەوامی و قوربانیدان هەیە.
سەرچاوە
en.wikipedia.org/wiki/1991_Iraqi_uprisings