سەهەند کۆیی
لەم سەردەمەی کە مانا تێیدا ونبووە، گەڕانەوە بۆ تێڕامانی ئەقڵانی بایەخێکی ژیارییە بۆ ناسینی خود و جیهان. ئەم هۆشیارییە هێزێکی کارایە کە ڕێگای بڕیاردان و مامەڵەی ئەخلاقی و تێپەڕاندنی ئازارەکانمان بۆ ڕووناک دەکاتەوە. لێرەدا تیشک دەخەینە سەر چەند ڕەهەندێکی جیاواز؛ لە دۆزینەوەی مانا لەناو گێژاوی پووچگەراییدا تا پاراستنی شکۆی مرۆڤ لە سەردەمی تەکنەلۆژیادا، بۆ ئەوەی بتوانین لە جیاتی تەنها “هەبوون”، ژیانێکی ڕەسەن بنیات بنێین.
فەلسەفە وەک ڕێبەرێکی ژیرانە بۆ ژیانێکی پڕ مانا
فەلسەفە تەنها کۆمەڵە بیرۆکەیەکی ئاڵۆز نییە کە لەناو لاپەڕەی کتێبە کۆنەکاندا شاردرابێتەوە بەڵکو ئەو ڕووناکییەیە کە ڕێگای تاریکی مرۆڤ لە جەنجاڵی ژیانی سەردەمدا ڕووناک دەکاتەوە. زۆر کەس وا دەزانن فەلسەفە دابڕانە لە واقیع بەڵام لە ڕاستیدا فەلسەفە وردترین و قووڵترین کەرەستەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ واقیع، لە کاتێکدا زانست پێمان دەڵێت شتەکان چۆن کار دەکەن فەلسەفە فێرمان دەکات کە بۆچی دەبێت گرنگییان پێ بدەین و چۆن بە شێوەیەکی ئەخلاقی بەکاریان بهێنین، ئەمڕۆ زیاتر لە هەر کاتێکی تر پێویستمان بە فەلسەفەیە تا بتوانین لەناو لێشاوی زانیاری و خێرایی ژیاندا هاوسەنگی خۆمان بپارێزین و بزانین کێین و بەرەو کوێ دەڕۆین.
هێزی فەلسەفە لە پڕۆسەی بڕیارداندا
هەموو ڕۆژێک ئێمە ڕووبەڕووی سەدان بڕیار دەبینەوە کە هەندێکیان چارەنووسسازن. فەلسەفە لێرەدا وەک پەرژینێکی ژیرانە کار دەکات. کاتێک مرۆڤ خاوەنی دیدگایەکی فەلسەفی بێت بڕیارەکانی لەسەر بنەمای هەستە کاتییەکان یان فشاری کۆمەڵایەتی نادا، لۆژیک کە لقێکی سەرەکی فەلسەفەیە یارمەتیمان دەدات جیاوازی بکەین لە نێوان ڕاستی و چەواشەکار،. بۆ نموونە: کاتێک دەمانەوێت بڕیارێکی پیشەیی بدەین فەلسەفەی: (ستۆیسیزم)، فێرمان دەکات کە سەرنجمان لەسەر ئەو شتانە بێت کە لەژێر دەسەڵاتی خۆماندان، ئەمەش وا دەکات بڕیارەکانمان دوور بن لە دڵەڕاوکێی بێسوود، فەلسەفە فێرمان دەکات کە پێش بڕیاردان لە خۆمان بپرسین ئایا ئەم کارە لەگەڵ بەهاکانی مندا دەگونجێت؟ ئایا دەرەنجامی ئەم بڕیارە چی دەبێت بۆ کۆمەڵگە؟ بەم شێوەیە بڕیاردان دەبێتە کارێکی هۆشیارانە نەک کاردانەوەیەکی خۆکارانە.
گەڕان بەدوای مانا لە سەردەمی بێماناییدا
یەکێک لە گەورەترین ئاستەنگەکانی مرۆڤی مۆدێرن هەستکردنە بە بۆشایی و بێمانایی. لێرەدا فەلسەفەی بوونگەرایی دێتە کایەوە، فەیلەسووفگەلێکی وەک سارتەر و کامۆ پێمان دەڵێن: کە ژیان خۆی لە خۆیدا مانایەکی ئامادەکراوی نییە بەڵکو ئەوە ئێمەین کە دەبێت مانا بۆ ژیانی خۆمان دروست بکەین، ئەم تێگەیشتنە مرۆڤ لە کۆیلایەتی چاوەڕوانی ڕزگار دەکات و دەیکاتە نووسەری چیرۆکی ژیانی خۆی، کاتێک مرۆڤ تێدەگات کە بەرپرسیارە لە دروستکردنی مانای ژیانی ئەوا هەوڵ دەدات کارێک بکات کە سوودی هەبێت. تێگەیشتن لە مانا تەنها فەنتازیا نییە، بەڵکو پارێزەری تەندروستی دەروونییە، ئەو کەسەی دەزانێت بۆچی دەژی دەتوانێت بەرگەی هەر: (چۆنێک)، بگرێت. فەلسەفە ڕێگایەکە بۆ دۆزینەوەی ئەو مانا تایبەتییەی کە وا دەکات مرۆڤ لە کاتی سەختییەکاندا کۆڵ نەدات و بەردەوام بێت.
فەلسەفە وەک کەرەستەیەک بۆ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان
ژیانی ڕۆژانەی ئێمە پڕە لە مامەڵە لەگەڵ کەسانی تر. فەلسەفەی ئەخلاق ڕێگایەکمان نیشان دەدات بۆ ئەوەی بزانین چۆن بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و مرۆڤدۆستانە ڕەفتار بکەین، کاتێک ئێمە فەلسەفەی: (کانت)، دەخوێنینەوە تێدەگەین کە نابێت مرۆڤ وەک ئامراز بەکاربهێنین بۆ گەیشتن بە مەرامەکانمان بەڵکو مرۆڤ خۆی ئامانجە، ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە دەبێتە هۆی ئەوەی پەیوەندییەکانمان لە بەرژەوەندیخوازییەوە بگۆڕدرێن بۆ ڕێزگرتنی بەرامبەر. هەروەها فەلسەفە فێرمان دەکات کە گوێگرێکی باش بین و هەوڵ بدەین لە ڕوانگەی کەسانی تریشەوە سەیری جیهان بکەین، ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی توندوتیژی و زیادبوونی لێبوردەیی لە کۆمەڵگەدا، بێ فەلسەفە پەیوەندییە مرۆییەکان دەبنە جەنگێکی بەردەوام بۆ سەلماندنی خۆمان بەسەر ئەوانی تردا.
ڕەخنەگرتن و هۆشیاری لە ژیانی ڕۆژانەدا
ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە میدیا و ڕیکلامەکان هەوڵ دەدەن بیرکردنەوەمان ئاراستە بکەن. فەلسەفە لێرەدا وەک “قەڵغانی ئەقڵ” کار دەکات، فەلسەفە فێرمان دەکات هەموو شتێک بەو جۆرە وەرنەگرین کە پێمان دەگوترێت. گومانکردنی فەلسەفی نەک وەک نەخۆشی بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ گەیشتن بە ڕاستی یارمەتیمان دەدات کە نەکەوینە داوی هەواڵی درۆ و بیروباوەڕی توندڕەوانە، مرۆڤی فەلسەفی هەمیشە دەپرسێت ئایا ئەمە ڕاستە؟ سەرچاوەکەی چییە؟ ئایا ئەم بیرۆکەیە لە بەرژەوەندی کێدایە؟ ئەم جۆرە پرسیارانە وا دەکەن مرۆڤ نەبێتە پاشکۆی هیچ لایەنێک و سەربەخۆیی ئەقڵی خۆی بپارێزێت، ئەمەش گرنگترین پێویستییە بۆ ژیانێکی ئازاد لە سەدەی بیستویەکەمدا.
فەلسەفە و مامەڵەکردن لەگەڵ ئێش و ئازار
هیچ مرۆڤێک نییە لە ژیانیدا تووشی شکست و لەدەستدان نەبێت. زانست دەتوانێت دەرمانمان بۆ دابین بکات بەڵام تەنها فەلسەفەیە دەتوانێت دڵنەواییمان بداتەوە، فەلسەفەی چێژگەرایی یان ستۆیسیزم ڕێگای جیاوازیان هەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئازار، ئەوان پێمان دەڵێن کە ئازار بەشێکی دانەبڕاوە لە ژیان و دەبێت فێری ئەوە بین چۆن زاڵ بین بهسهریدا. کاتێک لە ڕوانگەیەکی فەلسەفییەوە سەیری شکست دەکەین دەبینین کە شکست تەنها ئەزموونێکە بۆ فێربوون نەک کۆتایی جیهان، فەلسەفە یارمەتیمان دەدات “تەحەمول” و “سەبر” بکەین بە بەشێک لە کەسایەتیمان، ئەمەش وادەکات لە کاتی قەیرانەکاندا نەکەوین و بتوانین بە هێزێکی زیاترەوە دەست پێ بکەینەوە.
فەلسەفە وەک پەروەردەیەکی بەردەوام بۆ ڕۆح
فەلسەفە تەنها بۆ کاتی تەنگانە و بڕیاردان نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی بەردەوامی پەروەردەکردنی ناوەوەی مرۆڤە. لە ڕێگەی فەلسەفەوە، مرۆڤ فێری “سەرسامبوون” دەبێتەوە؛ ئەو خەسڵەتەی کە لە منداڵیدا هەمانبوو و دواتر ژیانی ڕۆتینی لێی سەندینەوە، کاتێک بە چاوێکی فەلسەفییەوە سەیری دەوروبەرمان دەکەین، سادەترین شتەکانی وەک هەڵاتنی خۆر، جوانیی سروشت، یان تەنانەت ئاڵۆزیی جەستەی مرۆڤ، دەبنە سەرچاوەی ئیلهام. ئەم جۆرە لە تێڕامان دەروونی مرۆڤ ئارام دەکاتەوە و وای لێ دەکات لە جیاتی ڕاکردن بەدوای ماددەدا، چێژ لە ساتەوەختەکان وەربگرێت. فەلسەفە فێرمان دەکات کە دەوڵەمەندی ڕاستەقینە لە “بووندایە” نەک لە “هەبووندا”، واتە گرنگ ئەوەیە تۆ کێیت، نەک ئەوەی چیت هەیە.
دادپەروەری و بەرپرسیارێتی لە کایەی گشتیدا
پێویستیی ئێمە بۆ فەلسەفە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە ئێمە بە تەنها ناژین. فەلسەفەی سیاسی و کۆمەڵایەتی یارمەتیمان دەدات تێبگەین کە ئەرکەکانمان بەرامبەر دەوڵەت و یاسا و هاووڵاتیانی تر چییە، بێ تێگەیشتن لە چەمکەکانی وەک: (دادپەروەری و ئازادی و یەکسانی)، مرۆڤ ناتوانێت ببێتە ئەندامێکی کاریگەر لە کۆمەڵگەدا. فەلسەفە هانمان دەدات کە تەنها بیر لە بەرژەوەندیی کەسیی خۆمان نەکەینەوە، بەڵکو بیر لە “بەرژەوەندیی گشتی” بکەینەوە، کاتێک لە ژیانی ڕۆژانەدا ڕەچاوی مافی کەسانی تر دەکەین، لە ڕاستیدا کارێکی فەلسەفی دەکەین، فەلسەفە لێرەدا دەبێتە پردێک لە نێوان تاک و کۆمەڵگە، کە تێیدا تێدەگەین ئازادیی ئێمە لەو شوێنەدا تەواو دەبێت کە ئازادیی ئەوانی تر دەست پێ دەکات
ڕووبەڕووبوونەوەی ترس لە مەرگ و کاتیبوونی ژیان
یەکێک لە قووڵترین ئەو بابەتانەی کە فەلسەفە لە ژیانی ڕۆژانەدا چارەسەری دەکات، پرسی: (کاتیبوون) و ترسە لە نادیار، فەلسەفە فێرمان دەکات کە مەرگ بەشێکە لە ژیان و تێگەیشتن لێی، مانایەکی زیاتر بە ژیان دەبەخشێت. فەیلەسوفانی وەک: (هایدگەر)، پێیان وایە کە تەنها کاتێک مرۆڤ تێدەگات کە کاتەکەی سنووردارە، دەست دەکات بە ژیانێکی ڕەسەن ئەم تێگەیشتنە فەلسەفییە وا دەکات مرۆڤ کاتەکانی بۆ شتی بێمانا بەفیڕۆ نەدات و هەوڵ بدات شوێنەوارێکی باش لە پاش خۆی جێبهێڵێت، لە جیاتی ئەوەی مەرگ ببێتە هۆی دڵەڕاوکێ، فەلسەفە دەیکاتە هاندەرێک بۆ ئەوەی ئەمڕۆمان بە باشترین شێوە بژین و گرنگی بەو کەسانە بدەین کە خۆشمان دەوێن.
فەلسەفە و تەکنەلۆژیا: مرۆڤبوون لە سەردەمی ژیریی دەستکرددا
لە کۆتایییەکانی سەدەی بیستویەکەمدا، پێویستمان بە فەلسەفەیە بۆ ئەوەی پێناسەی “مرۆڤبوون” بکەینەوە. لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و ژیریی دەستکرد، فەلسەفە دەبێتە تاکە کەرەستە بۆ پاراستنی شکۆی مرۆڤ، ئێمە پێویستمان بە فەلسەفەی تەکنەلۆژیا هەیە تا بزانین سنووری دەستێوەردانی ئامێرەکان لە ژیانماندا تا کوێیە، ئایا ئێمە دەبینە کۆیلەی ئامێرەکان یان ئامێرەکان لە خزمەت ئێمەدا دەبن؟ ئەم پرسیارە ڕۆژانەیانە تەنها بە فەلسەفە وەڵام دەدرێنەوە، فەلسەفە لێرەدا وەک ویژدانێکی بێدار کار دەکات کە ڕێگری دەکات لەوەی مرۆڤ ببێتە ژمارەیەکی بێڕۆح لەناو داتاکاندا و هەمیشە جەخت لەسەر بەها ڕۆحی و ئەخلاقییەکانی مرۆڤ دەکاتەوە کە هیچ ئامێرێک ناتوانێت جێگەیان بگرێتەوە.
گرنگیی زمانی فەلسەفی لە لێکتێگەیشتنی مرۆییدا
بەشێکی زۆری کێشەکانمان لە ژیانی ڕۆژانەدا، چ لە ناو خێزان یان لە شوێنی کار، لە ناتێگەیشتنی زمانەوانییەوە سەرچاوە دەگرن، فەلسەفەی زمان پێمان دەڵێت کە وشەکان تەنها ئامراز نین، بەڵکو جیهانبینینمان دیاری دەکەن. کاتێک مرۆڤ بە وردی و بە شێوەیەکی فەلسەفی بیر لەو چەمکانە دەکاتەوە کە بەکاریان دەهێنێت، پەیوەندییەکانی ڕوونتر دەبنەوە. فەلسەفە فێرمان دەکات کە پێش ئەوەی قسە بکەین، بزانین مەبەستمان لەو وشانە چییە کە دەریان دەبڕین؛ ئایا مەبەستمان گەیشتنە بە ڕاستی یان تەنها سەرکەوتنە لە گفتوگۆدا؟ ئەم هۆشیارییە زمانەوانییە وا دەکات مرۆڤ لە لێکتێنەگەیشتن دوور بکەوێتەوە و بتوانێت پردی متمانە لەگەڵ کەسانی تردا دروست بکات. لە ڕاستیدا، فەلسەفە زمانمان پاک دەکاتەوە لە تەمومژ و وادەکات پەیامەکانمان بە شێوەیەکی مرۆڤانەتر و کاریگەرتر بگەنە بەرامبەر، ئەمەش بنەمای هەر کۆمەڵگەیەکی تەندروست و پێشکەوتووە.
بەرەو ژیانێکی هۆشیارانە
فەلسەفە تەنها تیۆرێکی وشک نییە، بەڵکو ڕێبەرێکی کردەیی و چراخانێکە بۆ دۆزینەوەی ئامانج لەناو تاریکییەکانی سەردەمی مۆدێرندا، مرۆڤ کاتێک لە ئاستی بایۆلۆژییەوە بۆ پلەی شکۆمەندی بەرز دەبێتەوە کە خاوەنی تێڕوانینێکی قووڵ بێت بۆ گەردوون، ئەم مەعریفەیە وەک کەرەستەیەکی فریادڕەس ، توانای زاڵبوون بەسەر کۆسپ و ئاستەنگەکانمان پێ دەبەخشێت و ڕێگای گەیشتن بە کامڵبوون ڕوون دەکاتەوە، لە ڕاستیدا، پەنابردن بۆ لۆژیک و ئەخلاق تاکە گەرەنتییە بۆ پاراستنی جەوهەری مرۆڤبوون لە جیهانێکدا کە بەرەو بێهوودەیی هەنگاو دەنێت.