سەهەند کۆیی
وەرچەرخانێکی مێژوویی لە کارگێڕیی کۆیە
ڕێککەوتننامەی مێژوویی ١١ی ئاداری ١٩٧٠، تەنها واژۆی سەر کاغەز و ڕێککەوتنێکی سیاسی نەبوو، بەڵکو وەرچەرخانێکی سیاسی و جەماوەریی یەکجار گەورە بوو لە مێژووی هاوچەرخی پەیوەندییەکانی نێوان بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد و حکومەتی ئەوکاتی عێراق. ئەم ڕووداوە مێژووییە دەرگایەکی نوێی لەسەر شێوازی حکومڕانی و کارگێڕی لە کوردستان واڵا کرد، ئەمە تەنها گۆڕانکارییەکی سادە لە سەرکردایەتی و لوتکەی دەسەڵاتدا نەبوو، بەڵکو هەوڵێکی گشتگیر و نەتەوەیی بوو بۆ بوژاندنەوە و ئاوەدانکردنەوەی ئەو ناوچانەی کە ساڵانێکی درێژ بەهۆی جەنگ و ململانێ سیاسییەکانەوە فەرامۆش کرابوون و ژێرخانەکەیان بە تەواوی داڕمابوو. لەو سەردەمە هەستیارەدا، شاری کۆیە وەک مەڵبەندێکی دێرینی ڕۆشنبیری و سیاسی و زانستی، لەبەردەم پێویستییەکی مێژووییدا بوو؛ پێویستی بە کەسایەتییەک هەبوو کە خاوەن دیدگایەکی فراوان بێت و بتوانێت هاوسەنگییەکی ورد لە نێوان چەسپاندنی یاسا و دابینکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکاندا دروست بکات. دەستنیشانکردنی “عەلی سلێمان بەهاری” وەک قایمقامی ئەم شارە، تەنها پڕکردنەوەی پۆستێکی ئیداریی ئاسایی نەبوو، بەڵکو دەسپێکی پڕۆژەیەکی ستراتیژیی گەورە بوو بۆ بنیادنانەوەی شارستانی و کارگێڕی شارێک کە تینووی بوژانەوەیەکی بنەڕەتی بوو لە هەموو ڕەهەندەکانی ژیاندا.
ئاوێتەکردنی زانست و یاسا؛ ڕەهەندە ئەکادیمییەکان
یەکێک لەو ڕەهەندە سەرەکییانەی کە عەلی سلێمان بەهاری وەک کارەکتەرێکی ئیداریی جیاواز و دەگمەن لە مێژووی هاوچەرخی شاری کۆیەدا نیشان دەدات، پاشخانە ئەکادیمییە یەکجار دەوڵەمەند و هەمەجۆرەکەیەتی. ئەو هۆکارەی کە بەهاری وەک دەسەڵاتدارێکی خاوەن دیدگا و فەلسەفەی تایبەت دەردەخست، تەنها لێهاتوویی خۆڕسکی یان ئەزموونی کارگێڕی نەبوو، بەڵکو تێکەڵکردنی دوو پسپۆڕی جیاواز و کاریگەر بوو لە کەسایەتییدا کە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆیان لەسەر شێوازی حوکمڕانییەکەی هەبوو، لە لایەکەوە، بەهاری وەک دەرچوویەکی پەیمانگای پزیشکی، خاوەن دیدگایەکی یەکجار ورد و زانستی بوو بۆ پرسی تەندروستی گشتی و پاکوخاوێنیی ژینگەیی. ئەم پاشخانە زانستییە وای لێکردبوو کە بە چاوێکی پزیشکییانە سەیری سیستمی شار و کۆمەڵگە بکات؛ ئەو پێی وابوو شارەکە وەک جەستەیەکی زیندوو وایە و پێویستی بە ژینگەیەکی تەندروست هەیە بۆ ئەوەی بە جوانی و بەهێزی بمێنێتەوە. هەر بۆیە گرنگییەکی بێوێنەی بە سەوزایی و پاکوخاوێنی و پاراستنی سروشت دەدا، چونکە بڕوای وابوو ژینگەی تەندروست بنەمای سەرەکییە بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی تەندروست و بەرهەمهێن، لە لایەکی تریشەوە، وەک دەرچوویەکی کۆلێژی یاسا، باوەڕێکی بێسنوور و قووڵی بە سەروەری یاسا و چەسپاندنی دادپەروەری و پاراستنی مافی گشتی هەبوو. ئەم دوو بڕوانامەیە و تێکەڵبوونی زانستی پزیشکی لەگەڵ فەلسەفەی یاسادا، وایان کردبوو کە ئەو تەنها وەک فەرمانبەرێکی نەریتی دەوڵەت ڕەفتار نەکات، بەڵکو وەک “چاکسازێکی کۆمەڵایەتی” دەربکەوێت؛ کەسایەتییەک کە دەیزانی چۆن دەسەڵاتی یاسا بۆ بەرژەوەندی چینی هەژار و پاراستنی مافە گشتییەکان بەکاربهێنێت و لە هەمان کاتدا سیمایەکی شارستانی و تەندروست بە کۆیە ببەخشێت کە شایستەی مێژووەکەی بێت.
ستراتیژیەتی بەهاری لە ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی
عەلی سلێمان بەهاری لە مێژووی کارگێڕیی کۆیەدا بەوە ناسرابوو کە فەلسەفەی کارکردنی تەنها لەناو چواردیواری نووسینگەدا سنووردار نەدەکرد، بەڵکو ستراتیژییەتەکەی لەسەر بنەمای “چاودێریی ڕاستەوخۆ و مەیدانی” بونیاد نابوو. ئەو وەک بەرپرسێکی لێهاتوو، بڕوای بەو ڕاپۆرتە نووسراوانە نەبوو کە لەسەر مێزی فەرمانگەکان بۆی ئامادە دەکران، چونکە پێی وابوو ڕاستییەکان لەناو شەقام و بازاڕ و قووڵایی ژیانی خەڵکدایە. یەکێک لە خەسڵەتە هەرە دیار و سەرنجڕاکێشەکانی حوکمڕانییەکەی، گەڕانی شەوانە بوو بە ناسنامەیەکی شاراوە و دەمامکەوە بۆ نێو بازاڕ و گەڕەکەکان. ئەم ڕەفتارەی بە مەبەستی بینینی ڕاستەقینەی ژیانی خەڵک و ئاگاداربوون لە هەر سەرپێچییەک کە لە تاریکایی شەودا ئەنجام دەدرا. ئەم جووڵەیەی بەهاری پەیامێکی توند و هۆشدارییەکی بەردەوام بوو بۆ هەموو سەرپێچیکاران و بەرپرسان، کە “چاوێکی بیدار” هەیە و لە هیچ کات و شوێنێکدا چاوپۆشی لە کارە نەشیاوەکان ناکات. ئەم ترسە ئەرێنییە وای کردبوو کە کەمترین سەرپێچی لە شارەکەدا ڕووبدات. هاوکات لە چوارچێوەی ئەم چاودێرییە توندەدا، بایەخێکی تایبەتی بە بازاڕ و نانەواخانەکان دەدا و بە هیچ شێوەیەک ڕێگەی نەدەدا کاسبکاران غەدر لە هاووڵاتیان و چینی هەژار بکەن بە گرانکردنی نرخ یان کەمکردنەوەی کێشی کاڵاکان، بەڵکو چاودێرییەکی یەکجار توندی بەسەر جێبەجێکردنی نرخنامەکاندا دەکرد وەک پارێزەرێکی مافی گشتی.
دادپەروەری کۆمەڵایەتی و سزای داهێنەرانە
یەکێک لە خاڵە هەرە درەوشاوە و جیاوازەکانی سەردەمی حوکمڕانیی بەهاریدا، شێوازی مامەڵەکردنی بوو لەگەڵ چەمکی دادپەروەری و ڕووبەڕووبوونەوەی ستەمکاران. ئەو سیستمێکی تایبەت و داهێنەرانەی لە سزادا پەیڕەو دەکرد، کە تەنها لە چوارچێوەی سزایەکی یاسایی کلاسیکیدا کورت نەدەبووەوە، بەڵکو ئامانج لێی قەرەبووکردنەوەی ڕاستەوخۆی قوربانییەکە و گەڕاندنەوەی ماف بوو بۆ خاوەنەکەی. لەو سەردەمەدا، ئەگەر کەسێکی دەستڕۆیشتوو ستەمی لە کەسێکی بێدەسەڵات و هەژار بکردایە، بەهاری تەنها بە زیندانیکردنی تاوانبارەکە وازی نەدەهێنا؛ بەڵکو سیستمێکی سزای دارایی توندی بەسەردا دەسەپاند و بڕیار دەدرا ئەو پارەیەی وەک سزا وەردەگیرێت، ڕاستەوخۆ بدرێت بەو هەژارەی کە غەدری لێکرابوو. ئەم مۆدێلە لە “دادپەروەریی گواستراوە بۆ پراکتیکی”، کاریگەرییەکی دەروونی و کۆمەڵایەتی یەکجار گەورەی لەناو کۆمەڵگادا هەبوو؛ چونکە وای کردبوو چینی چەوساوە و هەژاران هەست بە بوونی شکۆ و پارێزگارییەکی ڕاستەقینە بکەن لە سایەی دەسەڵاتێکی دادپەروەردا کە یاسا بەسەر هەموواندا بێ جیاوازی جێبەجێ دەکرێت.
شۆڕشی سەوز و پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان
لە سەردەمی حوکمڕانیی بەهاریدا، شاری کۆیە سیمایەکی شارستانی و ژینگەییەکی نموونەیی پۆشی. یەکێک لە کارە هەرە دیارەکانی، ئەنجامدانی هەڵمەتێکی گەورەی نەمامچاندن بوو لە گەڕەکی ئیسکانەوە تا دەروازەی تۆپزاوا. جگە لە دەروازەکان، پڕۆژەی سەوزکردنی بناری چیای “هەیبەت سڵتان” یەکێک بوو لە دەستکەوتە هەرە مەزنەکانی، چونکە بڕوای وابوو ئەم چیایە ناسنامەی مێژوویی و ڕوحیی شارەکەیە و دەبێت هەمیشە سەوز و گەشاوە بێت تا کۆیە وەک شارێکی گەشتیاری دەربکەوێت. هاوکات، کەرتی خزمەتگوزارییە گشتییەکان وەک ئاوو کارەبا و پاکوخاوێنی وەرچەرخانێکی گەورەیان بەخۆوە بینی و دیاردەی واستەکاری و بەرتیلخۆری لە فەرمانگە دەوڵەتییەکاندا بە تەواوی بنبڕ کرا. ئەو هەوڵانەی بەهاری وایکرد کە کۆیە لە ناوچەیەکی پەراوێزخراوەوە ببێتە نموونەی پاکوخاوێنی لەسەر ئاستی عێراق و ببێتە جێگەی سەرنجی گەشتیاران و میوانانی بیانی کە ڕوویان لە شارەکە دەکرد، ئەمەش هەیبەتێکی شارستانی بۆ شارەکە گەڕاندەوە و پێگەی کارگێڕیی کۆیەی بەرز کردەوە.
بوژانەوەی کایە کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەکان
دیدگای بەهاری بۆ بەڕێوەبردن تەنها لە چوارچێوەی ئاوەدانکردنەوەی شەقامەکاندا نەمایەوە، بەڵکو کاریگەرییەکی قوڵی لەسەر ژیانی گشتی و باری ڕۆشنبیری هەبوو. ئەو دەرفەتێکی فراوانی بۆ گەنجانی شارەکە ڕەخساند تا لە ڕێگەی یانە وەرزشییەکان و کۆڕ و کۆبوونەوە ئەدەبییەکانەوە بەهرەکانیان پەرە پێ بدەن، ئەم پشتیوانییە بووە هۆی ئەوەی کە کۆیە لەو سەردەمەدا وەک ناوەندێکی زیندووی چالاکییە جۆراوجۆرەکان دەربکەوێت و جۆرێک لە ئارامیی دەروونی دروست بێت. بەهاری خاوەن دیدگایەکی ئەندازیارییانەی پێشوەختە بوو بۆ داهاتووی کۆیە. ئەو بناغەی گۆڕانکارییەکی گەورەی لە نەخشەی شارسازیدا دانا و ڕێگەی نەدەدا هیچ زێدەڕۆییەک یان بیناسازییەکی هەڕەمەکی سیمای شارەکە تێک بدات. بەهۆی ئەو توندوتیژییەی لە جێبەجێکردنی یاساکانی شارەوانیدا نیشانی دەدا، توانی کۆیە بەرەو شارێکی فراوان و ڕێکخراو بەرێت، ئەم کارەی وایکرد کە لە داهاتوودا شارەکە بە ئاسانی گەشە بکات و گەڕەکە نوێیەکان بە شێوازێکی مۆدێرن دروست بکرێن کە تا ئێستاش کاریگەری ئەو ڕێکارییانە بە ڕوونی دیارە.
چەسپاندنی ئاسایشی دەروونی و سەقامگیری کۆمەڵایەتی
یەکێک لە دەستکەوتە هەرە دەگمەنەکانی سەردەمی بەهاری، دروستکردنی کەشێکی ئەوەندە ئارام بوو کە خەڵک لە ناو ماڵ و کۆڵانەکانیاندا هەستیان بە پارێزراوی تەواو دەکرد. ئەو بە یاسا و بە ڕەفتاری توندی بەرانبەر سەرپێچیکاران، دیاردەی بێزارکردنی خەڵکی لە ناو شەقامەکاندا بنبڕ کرد، ئەم هەنگاوە وایکرد کە کۆیە وەک شارێکی دۆستی خێزان بناسرێت، کە تێیدا ژنان و منداڵان بەبێ ترس هاتوچۆ بکەن و پەیوەندییە مرۆییەکان لەناو شارەکەدا بەهێزتر ببن. هەروەها، بەهاری بەهۆی پاشخانە پزیشکییەکەیەوە، خاوەن هەستێکی مرۆیی یەکجار بەرز بوو بەرانبەر بەو کەسانەی کە خاوەن پێداویستی تایبەت بوون. ئەو سیستمێکی هاوکاری و پشتیوانی بۆ ئەم توێژە دانا تا بتوانن بە شکۆوە بژین. لە هەمووی گرنگتر، ڕووبەڕووبوونەوەی دیاردەی تۆڵەسەندنەوە و کێشە کۆنەکانی نێوان بنەماڵە و خێڵەکان بوو. ئەو بە توندی ڕێگەی دەگرت لەوەی یاسای هێز جێگەی یاسای دەوڵەت بگرێتەوە و توانی بە لێهاتووییەکی زۆرەوە چەندین کێشەی خوێنداری لە ڕێگەی یاسا و سوڵحی عەشایەرییەوە چارەسەر بکات، ئەمەش گیانی لێبوردەیی و ئارامیی کۆمەڵایەتی لە شارەکەدا گەشەپێدا.
بایەخدان بە زانست؛ پاراستنی شکۆی مامۆستا و قوتابخانە
عەلی سلێمان بەهاری قوتابخانەی وەک “ناوەندێکی گرنگی نەتەوەیی” دەبینی و پاراستنی شکۆی مامۆستای بە ئەولەویەت دەزانی. ئەو بەردەوام سەردانی مەیدانیی قوتابخانەکانی دەکرد بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانیان و چەسپاندنی ژینگەیەکی پەروەردەیی ئارام. یەکێک لە بڕیارە بوێرەکانی، قەدەغەکردنی توندی دەستوەردانی بەرپرسانی سەربازی و سیاسی بوو لە کاروباری خوێندن؛ ئەو ڕێگەی نەدەدا ناوەندەکانی خوێندن بۆ ململانێی دەسەڵات بەکاربهێنرێن. ئەم ڕێکارییانە وایکرد مامۆستایان بەوپەڕی ڕێزەوە خزمەت بکەن و نەوەیەکی هۆشیار و یاساناس لە کۆیە پێبگات کە دواتر بوونە سەرمایەیەکی مرۆیی مەزن بۆ هەموو کوردستان..
میراتی بەهاری بۆ نەوەکانی داهاتوو
عەلی سلێمان بەهاری سەلماندی کە “قائیمقام” تەنها ناوێکی کارگێڕی نییە، بەڵکو بەرپرسیارییەتییەکی ئەخلاقییە بەرانبەر بە مێژوو و نیشتمان. ئەو بە تێکەڵکردنی زانستی یاسا و مرۆڤدۆستی پزیشکی، توانی مۆدێلێکی حوکمڕانی پێشکەش بکات کە دوای نیو سەدە هێشتا خەڵکی کۆیە بە شکۆوە یادی دەکەنەوە. ئەو پیاوەی کە شەوانە وەک پاسەوانێکی نادیار دەگەڕا و ڕۆژانە وەک باخەوانێک نەمامی دەچاند، وانەیەکی مێژوویی جێهێشت کە دەسەڵات ئەگەر لە خزمەت هەژاران و ژینگەدا بێت، ناوی خاوەنەکەی لە مێژوودا بە زێڕ دەنووسرێتەوە. عەلی سلێمان بەهاری نیشانی دا کە دڵسۆزی تەنها کلیلە بۆ ئەوەی ناو و خزمەتەکانت لە ویژدانی گەل و لاپەڕەکانی مێژوودا بە زیندوویی بمێننەوە، دواجار، هەرچی دەربارەی ئەم کەسایەتییە مەزنە بگوترێت هێشتا کەمە، چونکە مێژووە پڕ سەروەرییەکەی دەریایەکە و ئەوەی لێرەدا باسکرا تەنها دڵۆپێکە.