سهههند كۆیی
مافەکانی ژنان بەشێکی دانەبڕاون لە مافەکانی مرۆڤ و لە چەندین دەیەی ڕابردوودا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەنگاوی گەورەی ناوە بۆ چەسپاندنی ئەم مافانە لە چوارچێوەی یاسایی و ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکاندا. پرۆسەی گەڕان بەدوای ئەو یاسایانەی کە پارێزگاری لە ژنان دەکەن تەنها گەڕان نییە بەدوای دەقێکی وشک، بەڵکو تێگەیشتنە لەو خەباتە بەردەوامەی کە ئامانجی کۆتاییهێنانە بە جیاکاری و چەوسانەوە، لەم بابەتەدا بە وردی تیشک دەخەینە سەر ئەو بنەما و ڕێککەوتننامانەی کە بوونەتە قەڵغانی پاراستنی شکۆی ژن لە جیهاندا.
مێژووی گەشەسەندنی مافەکان لە ئاستی جیهانی.
پێش دامەزراندنی نەتەوە یەکگرتووەکان مافەکانی ژنان وەک پرسێکی ناوخۆیی وڵاتان سەیر دەکرا بەڵام دوای جەنگی جیهانی دووەم و دەرچوونی جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی مرۆڤ لە ساڵی 1948 گۆڕانکاری ڕیشەیی ڕوویدا. ئەم جاڕنامەیە لە ماددەی یەکەم و دووەمیدا بە ڕاشکاوی ئاماژە بەوە دەکات کە هەموو مرۆڤەکان بە ئازادی لەدایک دەبن و بێ جیاوازی ڕەگەز دەبێت لە مافەکان سوودمەند بن، ئەمە خاڵی وەرچەرخان بوو چونکە بۆ یەکەمجار لە بەڵگەنامەیەکی نێودەوڵەتیدا وشەی ڕەگەز وەک بنەمایەک بۆ نەهێشتنی جیاکاری جێگیر کرا.
ڕێککەوتننامەی سیداو وەک دەستووری مافەکانی ژنان.
گرنگترین و گشتگیرترین بەڵگەنامەی یاسایی کە تا ئێستا بۆ ژنان نووسرابێتەوە ڕێککەوتننامەی نەهێشتنی هەموو جۆرە جیاکارییەک دژی ژنانە کە بە :(CEDAW)، ناسراوە و لە ساڵی 1979 پەسەند کراوە. ئەم ڕێککەوتننامەیە تەنها باس لە مافە سیاسییەکان ناکات بەڵکو قووڵ دەبێتەوە بۆ ناو خێزان و پەروەردە و تەندروستی و هەلی کار، ئەو وڵاتانەی واژۆیان لەسەر ئەم ڕێککەوتننامەیە کردووە پابەندن بەوەی کە یاسا ناوخۆییەکانیان بگۆڕن تاوەکو لەگەڵ بنەماکانی یەکسانی بگونجێت، سیداو جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە جیاکاری تەنها بێبەشکردن نییە بەڵکو هەر جۆرە جیاوازییەک کە ڕێگر بێت لەوەی ژن وەک مرۆڤێکی تەواو مافەکانی خۆی پەیڕەو بکات دەچێتە خانەی جیاکارییەوە.
پاراستنی ژنان لە کاتی ململانێ و جەنگەکاندا.
یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی و بەتایبەت ڕێککەوتننامەکانی جنێف گرنگییەکی تایبەت بە پاراستنی ژنان دەدەن لە کاتی شەڕدا. ژنان لە کاتی ململانێ چەکدارییەکاندا ڕووبەڕووی مەترسی گەورەی وەک توندوتیژی سێکسی و ئاوارەیی دەبنەوە، یاسای نێودەوڵەتی ئێستا توندوتیژی سێکسی وەک تاوانی جەنگ و تاوانی دژی مرۆڤایەتی دەناسێنێت. هەروەها بڕیاری ژمارە 1325ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان جەخت لەسەر ڕۆڵی ژنان دەکاتەوە لە پرۆسەی ئاشتی و داوا دەکات کە ژنان لە کاتی دانوستانەکان و بڕیارە سیاسییەکاندا ئامادەییان هەبێت چونکە ئەوان قوربانی یەکەمی شەڕەکانن و پێویستە لە کاتی ئاشتیشدا بەشدار بن.
مافە ئابوورییەکان و یەکسانی لە کاردا.
یاسا نێودەوڵەتییەکان لە ڕێگەی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی کار :(ILO)، چەندین پەیماننامەیان دەرکردووە کە پارێزگاری لە مافی کارکردنی ژنان دەکەن. یەکێک لەوانە ڕێککەوتننامەی یەکسانی لە کرێدایە کە دەڵێت: دەبێت ژن و پیاو بۆ هەمان کار هەمان مووچەیان هەبێت، هەروەها پاراستنی دایکان لە کاتی دووگیانی و شیرپێدان و دابینکردنی مۆڵەتی دایکایەتی بەشێکی گرنگە لەو یاسایانەی کە دڵنیایی دەدەن بە ژن کە کارەکەی لەدەست نادات بەهۆی ئەرکە بایۆلۆژی و کۆمەڵایەتییەکانی دایکایەتییەوە، ئەم یاسایانە هەوڵ دەدەن ئەو بەربەستە نەبینراوانە بشکێنن کە ڕێگرن لە پێشکەوتنی پیشەیی ژنان.
ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی خێزانی و کۆمەڵایەتی.
ئەگەرچی زۆربەی یاساکان پەیوەندییان بە دەوڵەتەوە هەیە بەڵام یاسای نێودەوڵەتی لە ڕێگەی بەیاننامەی ڤییەنا و بەیاننامەی پەکینەوە چوونە ناو وردەکارییەکانی توندوتیژی ناوماڵ. ئێستا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پێی وایە کە دەوڵەت بەرپرسیارە ئەگەر نەتوانێت ڕێگری لە توندوتیژی دژی ژنان بکات تەنانەت ئەگەر توندوتیژییەکە لەناو ماڵیشدا بێت. ئەمە گۆڕانکارییەکی گەورەیە چونکە پێشتر دەوترا کاروباری ناوماڵ تایبەتە بەڵام ئێستا مافی ژن بۆ ژیانێکی بێ توندوتیژی وەک مافێکی بنەڕەتی و گەردوونی ناسراوە کە هیچ کەس و هیچ نەریتێک بۆی نییە پێشێلی بکات.
مافە سیاسییەکان و بەشداریکردن لە بڕیاردا.
بەشداریکردنی سیاسی ژنان یەکێکی دیکەیە لەو تەوەرانەی یاسا نێودەوڵەتییەکان جەختی لێ دەکەنەوە. ڕێککەوتننامەی مافە سیاسییەکانی ژنان کە لە ساڵی 1953 دەرچووە جەخت دەکاتەوە کە ژنان مافی دەنگدان و خۆپاڵاواتن و وەرگرتنی پۆستە گشتییەکانیان هەیە بەبێ جیاکاری، ئەم یاسایانە وایان کردووە کە لە زۆر وڵاتدا سیستەمی کۆتا پەیڕەو بکرێت بۆ ئەوەی گەرەنتی هەبێت کە دەنگی ژنان لە پەرلەمان و حکومەتەکاندا دەبیسترێت. بەبێ بوونی ژنان لە ناوەندەکانی بڕیاردا یاساکان ناتوانن بە تەواوی ڕەنگدانەوەی پێداویستییەکانی نیوەی کۆمەڵگە بن.
مافی خوێندن و بەرەنگاربوونەوەی نەخوێندەواری.
یاسا نێودەوڵەتییەکان گرنگییەکی بێوێنە بە مافی پەروەردە و خوێندنی ژنان دەدەن وەک کلیلێک بۆ بەدەستهێنانی هەموو مافەکانی تر. ڕێککەوتننامەی یونێسکۆ بۆ بەرەنگاربوونەوەی جیاکاری لە بواری پەروەردەدا جەخت دەکاتەوە کە نابێت هیچ بەربەستێک لەبەردەم کچان و ژناندا هەبێت بۆ گەیشتن بە بەرزترین ئاستی زانستی، ئەمە تەنها باس لە چوونە قوتابخانە ناکات بەڵکو باس لە یەکسانی لە جۆری مەنهەج و کوالێتی خوێندن و دەستڕاگەیشتنی یەکسان بە زەمالەی خوێندن دەکات. کاتێک ژنێک لە ڕووی یاساییەوە پارێزگاری لێ دەکرێت تا خوێندنەکەی تەواو بکات، لە ڕاستیدا یاساکە دەرگای هۆشیاری بۆ دەکاتەوە تا بتوانێت لە دادگاکاندا بەرگری لە مافەکانی تری بکات و ببێتە هێزێکی کارا لە ناو کایە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا.
پاراستنی ژنان لە بازرگانیکردن بە مرۆڤ و چەوسانەوە.
یەکێک لە ڕەهەندە تاریکەکانی پێشێلکارییەکان کە یاسا نێودەوڵەتییەکان بە توندی ڕووبەڕووی بوونەتەوە پرسی بازرگانیکردنە بە ژنانەوە. پرۆتۆکۆلی “پالێرمۆ” کە پاشکۆی ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکانە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تاوانی ڕێکخراو بە تایبەتی باس لە پاراستنی ژنان و منداڵان دەکات لەم دیاردەیە، یاسا نێودەوڵەتییەکان لێرەدا ئەرک دەخەنە سەر دەوڵەتان نەک تەنها بۆ سزادانی تاوانباران بەڵکو بۆ دابینکردنی پەناگەی ئارام و هاوکاری تەندروستی و دەروونی بۆ ئەو ژنانەی دەبنە قوربانی، ئەم چوارچێوە یاساییە هەوڵ دەدات سنوورێک بۆ ئەو تۆڕە نێودەوڵەتییانە دابنێت کە جەستە و ماندووبوونی ژنان وەک کاڵایەکی بازرگانی بەکاردەهێنن و شکۆی مرۆییان پێشێل دەکەن.
مافە ژینگەییەکان و ڕۆڵی ژن لە پاراستنی زەویدا.
لە نوێترین گەشەسەندنەکانی یاسای نێودەوڵەتیدا پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان مافەکانی ژنان و پاراستنی ژینگدا دروست بووە. لەبەر ئەوەی ژنان لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهان زیاترین کاریگەری گۆڕانی کەشوهەوایان لەسەرە بەتایبەت لە کەرتی کشتوکاڵ و دابینکردنی ئاودا بۆیە ڕێککەوتننامە ژینگەییە مۆدێرنەکانی وەک “ڕێککەوتننامەی پاریس” ئاماژە بەوە دەکەن کە دەبێت ژنان ڕۆڵێکی سەرەکییان هەبێت لە داڕشتنی سیاسەتە ژینگەییەکاندا، ئەمە گۆڕانکارییەکی نوێیە لە چەمکی مافەکاندا چونکە یاساکە لێرەدا پارێزگاری لە مافی ژن دەکات بۆ هەبوونی ژینگەیەکی تەندروست و سەقامگیر لە چوارچێوەی مافە بنەڕەتییەکانی هەر مرۆڤێک کە بەرپرسیارە لە بەردەوامی ژیان لەسەر گۆی زەوی.
مافە دیجیتاڵییەکان و پاراستنی ژنان لە جیهانی ئۆنلایندا.
لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا، یاسا نێودەوڵەتییەکان چوونەتە ناو کایەیەکی نوێوە کە ئەویش پاراستنی ژنانە لەناو جیهانی خەیاڵی و ئینتەرنێتدا. توندوتیژی ئەلیکترۆنی و سووکایەتیکردن و هەڕەشەی بڵاوکردنەوەی وێنەی تایبەت ئێستا وەک پێشێلکارییەکی گەورەی مافەکانی مرۆڤ سەیر دەکرێن، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان کار دەکەن بۆ داڕشتنی بنەمایەک کە کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان ناچار بکات ڕێگری لەم توندوتیژییانە بگرن، ئەم مافە نوێیانە دڵنیایی دەدەن کە ژنان دەتوانن بەبێ ترس لە چەوسانەوە و هەراسانکردن پانتاییە دیجیتاڵییەکان بەکاربهێنن بۆ دەربڕینی ڕاوبۆچوونەکانیان و پەرەپێدانی کارەکانیان بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی تیرۆری دەروونی ببنەوە.
مافه تهندروستییهكان و سهربهخۆیی جهستهیی.
یاسای نێودهوڵهتی تهنها وهك مافێكی گشتی سهیری تهندروستی ناكات، بهڵكو له ڕێگهی ڕێككەوتننامه جیاوازهكانهوه جهخت لهسهر مافی تهندروستی سێكسی و زاوزێ دهكاتهوه وەک بهشێكی سهرهکی له كهرامهتی ژن، ئهم یاسایانه، دهوڵهتهكان پابهند دهكهن كه خزمهتگوزارییه تهندروستییهكان بۆ ژنان دابین بكهن بهبێ جیاکاری، بهتایبهت له كاتی دووگیانی و منداڵبووندا، ههروهها یاسای نێودهوڵهتی پارێزگاری له پاراستنی كهرامهتی جهستهیی دهكات كه گهرهنتی ئهوه دهدات ژن له ههموو جۆره هێرش و دهستدرێژییهكی جهستهیی پارێزراو بێت، ئهمهش بهڕوونی له دژی نهریته سهقهتهكانی وهك: خهتهنهكردنی مێینه و زهواجكردنی زۆرهملێ دهوهستێتهوه، چونكه یاساكه ئهم كارانه وهك جۆرێك له ئهشكهنجه و پێشێلكارییهكی مهترسیدار بۆ سهر سهلامهتی جهستهیی پۆلێن دهكات.
ئاستەنگەکانی بەردەم جێبەجێکردنی یاساکان.
سەرەڕای بوونی ئەم هەموو دەقە یاساییە نێودەوڵەتییانە بەڵام هێشتا لە زۆر شوێنی جیهان ژنان دەچەوسێنرێنەوە. هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە هەندێک دەوڵەت تێبینییان لەسەر هەندێک بڕگەی ڕێککەوتننامەکان هەیە یان کلتوور و نەریتە باوەکان بەهێزترن لە دەقە یاساییەکان. گەڕان بەدوای پاراستنی مافی ژناندا تەنها بە نووسینی یاسا کۆتایی نایەت بەڵکو پێویستی بە چاودێرییەکی وردی نێودەوڵەتی و پەروەردەیەکی نوێ هەیە کە باوەڕی بە یەکسانی ڕەگەزی هەبێت. یاسا تەنها ئامرازێکە و مرۆڤەکانن کە دەبێت گیانی یەکسانی بخەنە ناو ئەو دەقانەوە.
ڕێگەی بەرەو جیهانێکی دادپەروەر.
لە کۆتاییدا دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە یاسا نێودەوڵەتییەکان تەنها کۆمەڵە دەقێکی نووسراو نین، بەڵکو بەرهەمی خەباتێکی درێژخایەنی مرۆڤایەتین بۆ گەیشتن بە یەکسانی. ئەم یاسایانە وەک نەخشەڕێگەیەک وان کە ڕێگری لە ستەم دەکەن و شکۆی ژنان لە هەموو کایەکانی ژیاندا دەپارێزن، کاتێک باس لە پاراستنی مافی ژنان دەکەین، لە ڕاستیدا باس لە پاراستنی کۆی کۆمەڵگە دەکەین، چونکە هیچ نەتەوەیەک ناتوانێت بەرەو پێش بچێت کاتێک نیوەی هێزەکەی لە چەوسانەوە و بێبەشیدا بێت. ئەرکی گەورەی ئێستا تەنها ناسینی ئەم یاسایانە نییە، بەڵکو کارکردنە بۆ ئەوەی ئەم بنەما گەردوونییانە ببنە واقیعێکی بەرجەستە لە ژیانی ڕۆژانەدا، گەشتەکە بەرەو بەدیهێنانی دادپەروەری بەردەوامە و هەر هەوڵێک لەم پێناوەدا، هەنگاوێکی گرنگە بۆ دروستکردنی داهاتوویەکی گەشتر کە تێیدا هەمووان وەک یەک لە سایەی یاسا و ڕێزدا بژین.