زیــــــبا تـەهـــــــــــا
لە فەلسەفەی کۆمەڵناسی و زانستەکانی گەشەپێدانی هاوچەرخدا، پرسی ئافرەت چیتر وەک بابەتێکی پەراوێزی یان سۆزداری نابینرێت کە تەنیا پەیوەست بێت بە مافی ڕەگەزێکی دیاریکراوەوە، بەڵکو وەک پێوەرێکی كاریگهر و چەقی هەر پرۆسەیەکی گۆڕانکاریی ڕاستەقینە سەیر دەکرێت. کاتێک باس لە پرسی ئافرەت و یەکسانی ڕەگەزی دەکەین، لە ڕاستیدا باس لە تەواکاریی پێکهاتەی مرۆیی دەکەین؛ چونکە هەر جۆرە کێشەیەک یان بەربەستێک کە ڕووبەڕووی پێگەی ئافرەت دەبێتەوە، ڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەر کوالێتی ژیان، ئاسایشی خێزان و داهاتووی نیشتمان. پشتیوانیکردن لەم پرسە و پەرەپێدانی، ئەرکێکی هەرەوەزییە کە دەبێت دەوڵەت، دامەزراوە پەروەردەییەکان و ناوەندەکانی بڕیار پێکەوە ئەنجامی بدەن، چونکە پەکخستنی تواناکانی ئافرەت بە واتای ئیفلیجکردنی نیوەی عەقڵ و وزەی بەرهەمهێنەری وڵات دێت.
لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسییەوە، پێکهاتەی کۆمەڵگە لەسەر بنەمای “ڕۆڵە کۆمەڵایەتییەکان” دەوەستێت، کە بەداخەوە زۆرجار لە ڕێگەی پرۆسەی کۆمەڵایەتیکردنەوە بە شێوەیەکی نادادپەروەرانە دابەشکراون. لێرەوە، یەکسانی ڕەگەزی بە واتای تێپەڕاندنی ئەو دابەشکارییە نادادپەروەرانەیە دێت کە مێژوو و نەریت بەسەر مرۆڤایەتیدا سەپاندوویانە. کۆمەڵناسان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە زۆربەی بەربەستەکانی بەردەم ئافرەت، بنیادنراوی کۆمەڵایەتین. کاتێک کۆمەڵگە لە ڕێگەی پەروەردەوە وا لە کچ و کوڕ دەکات کە وەک یەک خاوەن ماف و ئەرک بن، لە ڕاستیدا بناغەی کۆمەڵگەیەکی تەندروست و هاوسەنگ دادەڕێژێت. یەکسانی ڕەگەزی کلیلی چارەسەری زۆرێک لە کێشە کۆمەڵایەتییەکانە؛ چونکە کاتێک ئافرەت وەک هاوبەشێکی یەکسان دەبینرێت، ڕێژەی توندوتیژی کەم دەبێتەوە و ئاستی لێبوردەیی و پێکەوەژیان بەرز دەبێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی پاراستنی کەرامەتی مرۆیی و ڕێگری لە هەموو جۆرە چەوساندنەوەیەک.
ئەگەر لە ڕوانگەی ئابوورییەوە سەیری بابەتەکە بکەین، دەبینین کە پهپوهندییەکی پتەو لە نێوان “یەکسانی ڕەگەزی” و “گەشەی بەردەوام”دا هەیە. لە زانستی ئابووریدا، دوورخستنەوەی ئافرەت لە بازاڕی کار یان جیاکاری لە نێوان دەرفەتەکاندا، بە واتای بەفیڕۆدانی سەرمایەیەکی مرۆیی گەورە دێت. توێژینەوە نێودەوڵەتییەکان دەریدەخەن کە ئەو وڵاتانەی بە کردەیی یەکسانی ڕەگەزییان جێبەجێکردووە، خاوەنی بەرزترین ئاستی “کۆیی بەرهەمی ناوخۆیین. کاتێک ئافرەت یەکسان بێت لە بەدەستهێنانی دەرفەتی کار و خاوەندارێتی سەرمایە، هێزی کڕین و بەرهەمهێنان لە کۆمەڵگەدا دوو هێندە دەبێت. ئەمە تەنیا سوودی بۆ ئافرەت نییە، بەڵکو دەبێتە هۆی خۆشگوزەرانی بۆ پیاو و منداڵیش، چونکە ئافرەتان بە شێوەیەکی مێژوویی زیاتر داهاتەکانیان لە کەرتی تەندروستی و پەروەردەی خێزاندا خەرج دەکەنەوە، ئەمەش سووڕێکی ئەرێنیی ئابووری دروست دەکات کە هەمووان تێیدا سوودمەند دەبن.
لایەنێکی تری زۆر گرنگ کە زۆرجار پشتگوێ دەخرێت، لایەنی “بیرکردنەوە و مەعریفەی” ئافرەتانە. لە ڕوانگەی فەلسەفەی مەعریفییەوە، کاتێک کۆمەڵگەیەک ئافرەت لە کایەی فیکری دوور دەخاتەوە، خۆی لە نیوەی “عەقڵی جەمعی” بێبەش دەکات. بیرکردنەوەی ئافرەتان خاوەن تایبەتمەندییەکی ستراتیژییە کە کۆمەڵناسان بە دیدگای گشتگیر ناوی دەبەن. ئافرەتان لە کاتی شیکردنەوەی پرسەکاندا، مەیلیان بەرەو بەستنەوەی لایەنە مرۆیی، ژینگەیی و پەروەردەییەکان هەیە بە پرسە سیاسی و ئابوورییەکانەوە. یەکسانی ڕەگەزی لە ناوەندەکانی بڕیاردان، هاوسەنگی بۆ سیاسەتی گشتی دەگێڕێتەوە و ڕێگر دەبێت لەوەی تەنیا دیدگایەکی تاکڕەهەندی زاڵ بێت بەسەر بڕیارەکاندا. ئەمە پێی دەوترێت “عەقڵانییەتی تەواکەر”؛ واتە عەقڵی پیاو و ئافرەت پێکەوە نەخشەی داهاتوو دەکێشن نەک یەکێکیان پاشکۆی ئەوی تر بێت. پەرەپێدانی ئەم لایەنە فیکرییە، گەورەترین وەبەرهێنانە لە کوالێتی عەقڵی هەر نەتەوەیەکدا.
سەرباری ئەوەش، پرسی ئافرەت پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ئاسایشی کۆمەڵایەتی و دەروونناسیی جەماوەرەوە هەیە. توندوتیژی بەرامبەر ئافرەت تەنیا زیان بە یەک کەس ناگەیەنێت، بەڵکو دەبێتە هۆی دروستبوونی شڵەژان لە پەیکەری خێزاندا و ترس و دڵەڕاوکێ لە ناو کۆمەڵگەدا بڵاو دەکاتەوە. دایکێکی یەکسان و خاوەن ماف، دەتوانێت نەوەیەک پەروەردە بکات کە باوەڕیان بە دادپەروەری و سەروەری یاسا هەبێت. کاتێک منداڵ لە ناو ماڵێکدا گەورە دەبێت کە تێیدا دایک و باوک وەک دوو هاوبەشی یەکسان ڕەفتار دەکەن، ئەو منداڵە لە داهاتوودا دەبێتە هاووڵاتییەکی سوودبەخش کە ڕێز لە مافەکانی ئەوانی تر دەگرێت.
لە کۆتاییدا، دەبێت بڵێین کە یەکسانی ڕەگەزی و پرسی ئافرەت، دوو چەمکی دانەبڕاون لە پرۆسەی دیموکراسی و ئازادی. ناتوانین باس لە کۆمەڵگەیەکی ئازاد و پێشکەوتوو بکەین لە کاتێکدا نیوەی ئەو کۆمەڵگەیە لەژێر کۆت و بەندی جیاکاری، نایەکسانی و بێبەشبووندا بێت. پشتیوانیکردن لەم پرسە پێویستی بە شۆڕشێکی کهلتووری و یاسایی هەیە؛ یاساکان دەبێت پارێزەری یەکسانی بن و کهلتووریش دەبێت عەقڵی ئافرەت وەک هێزێکی داهێنەر قبووڵ بکات. کۆمەڵگەیەک کە ڕێز لە عەقڵ و پێگەی ئافرەت بگرێت و هەلی یەکسانی بۆ بڕەخسێنێت، کۆمەڵگەیەکە کە هەرگز تووشی داڕمانی فیکری و ئابووری نابێت، چونکە لەسەر دوو پایەی بەهێز و یەکسان بنیاد نراوە. با هەموومان پێکەوە کار بکەین بۆ ئەوەی ئافرەت ببێتە کاراکتەرێکی سەرەکی لە نووسینەوەی مێژووی نوێی نیشتمانەکەماندا، چونکە بەبێ ئافرەت، مێژوو هەمیشە چیرۆکێکی ناتەواو و لاواز دەبێت.
یەکسانی؛ بناغهی پرسی ئافرەت
