سەهەند کۆیی
دیوارەکان لێرەدا چیرۆکی مێژوو دەگێڕنەوە.
شارەکان بە ناوەندە فەرهەنگییەکانیان دەناسرێنەوە کە ڕۆحی شار دەپارێزن. کۆیە وەک مەڵبەندێکی دێرینی زانست، پێویستی بە وێستگەیەک هەبووە ڕابردوو بە ئێستا ببەستێتەوە. قشڵەی کۆیە لە قەڵایەکی سەربازییەوە گۆڕاوە بۆ لانکەی پڕۆژە هونەرییەکان، کە دیارترینیان “قاوەخانەی كلتووری قشڵەی کۆیە”ـیە. ئەم شوێنە تەنها بۆ خواردنەوەی چا و قاوە نییە، بەڵکو هەوڵێکی جیددییە بۆ کۆکردنەوەی ئەدیبان و ڕۆشنبیران لە ژێر تاقە مێژووییەکانی قشڵەدا، تا پێکەوە نەخشەی داهاتووی کلتووریی شار بکێشن.
– پێگەی ستراتیژی و جوگرافی: قشڵە وەک چاوی شار.
پێگەی ستراتیژی و جوگرافی قشڵەی کۆیە سیمبۆلێکی جێگیرە لەسەر گردێکی بەرز کە ڕووی لە بازاڕە دێرینەکەی شارە. ئەم پێگەیە دیمەنێکی بێوێنەی بە قاوەخانەکە بەخشیوە، بە جۆرێک میوانان لە هەیوانەکانەوە تەواوی شار و بناری چیای باواجی دەبینن. ئەم تێکەڵەیە لە مێژووی دیوارە بەردینەکان و جوانیی سروشت، ئەزموونێکی دەروونی چێژبەخش دەبەخشێت کە وایکردووە ببێتە یەکەم وێستگەی گەشتیارانی ناوخۆ و بیانی بۆ بینینی کۆیە.
– سۆسیۆلۆژیای قاوەخانەکە: لە چایخانەی تەقلیدییەوە بۆ سەنتەری فیکری.
لە کۆمەڵگای کوردەواریدا، چایخانە هەمیشە ناوەندێکی کۆمەڵایەتی بووە، بەڵام زۆرینەیان تەنها بۆ کاتبەسەربردن و یارییەکانی وەک دۆمینە و تاوڵە بوون. بیرۆکەی دامەزراندنی ئەم قاوەخانە كلتوورییە لەم شوێنە مێژووییە، هەوڵێک بوو بۆ گۆڕینی ئەم تێڕوانینە. یادگار حمدامین، یەکێک لە دامەزرێنەران و خاوەنی ئەم پڕۆژەیە، بە دیدێکی قووڵەوە باس لەوە دەکات کە ئامانجی سەرەکییان “بە كلتوورکردنی خوێندنەوە و گەشەپێدانی جووڵەی ڕۆشنبیرییە”.
ئەم فەزایە بە جۆرێک دیزاین کراوە کە هەستێکی گەرمی نیشتمانپەروەری و ڕەسەنایەتی دەبەخشێت. دیوارەکان بە وێنەی کەسایەتییە مەزنەکانی کۆیە ڕازێنراونەتەوە؛ لە مەلا گەورەی فەیلەسوف و عارفی گەورە، تا دەگاتە دەنگە پڕ سۆزەکەی تایەر تۆفیق هتد… بوونی ئەم وێنانە لە پاڵ وێنەی نووسەران و شاعیرانی شارەکە، قاوەخانەکەی کردووەتە “مۆزەخانەیەکی بچووکی زیندوو”. گەنجێک کاتێک لێرە دادەنیشێت، هەست دەکات لەبەردەم مێژووی زیندووی باو و باپیرانیدایە، ئەمەش باشترین ڕێگەیە بۆ پاراستنی نەوەی نوێ لە نامۆبوون و بەستنەوەیان بە ڕەگ و ڕیشە كلتوورییەکانیان.
-کتێبخانە و پێشانگەی بەردەوام: خۆراکی ڕۆح.
پڕۆژەی قاوەخانەی قشڵە تەنها لە چوارچێوەی پێشکەشکردنی خواردنەوەدا نەمایەوە. یەکێک لە دیارترین بەشەکانی، بوونی کتێبخانەیەکی دەوڵەمەند و پێشانگەیەکی هەمیشەیی کتێبە. لەم شوێنەدا، کتێب وەک کاڵایەکی سەرەکی تەماشا دەکرێت. هەر لە سەرەتاوە، قاوەخانەکە بووەتە پردێک لەنێوان خوێنەر و دەزگا چاپ و بڵاوکردنەوە گەورەکانی وەک: (ئاراس، سەردەم، موکریان و هیتر…).
ئەم دەستپێشخەرییە وایکردووە کە قوتابیان و خوێندکارانی زانکۆ، لێرەدا گۆشەیەکی هێمن بۆ خوێندنەوە و توێژینەوە بدۆزنەوە. کەشی قاوەخانەکە پڕە لە “بێدەنگییەکی پڕ لە مانا”، کە خوێنەر هان دەدات بۆ ماوەیەکی درێژ لە ناو جیهانی کتێبەکاندا بمێنێتەوە. ئەمە تەنها خزمەتێک نییە بە کتێب، بەڵکو گۆڕینی فەرهەنگی بەکارهێنانی کاتە لە لایەن تاکەکانی کۆمەڵگاوە.
– چالاکییە هەمەجۆرەکان: کاتژمێرێک بۆ ئەدەب و شەوێک بۆ فۆلکلۆر
ڕۆڵی قاوەخانەی قشڵە لە زیندووکردنەوەی جووڵەی ڕۆشنبیریی کۆیەدا بێوێنەیە. بە پێچەوانەی شوێنە بازرگانییەکان، لێرە مێزی گفتوگۆ هەمیشە گەرمە. یادگار حمدامین ئاماژە بەوە دەدات کە قاوەخانەکە بووەتە مەکۆیەک بۆ ڕاگەیاندنەکان و ڕۆژنامەنووسان تا لەسەر مێژووی ناوچەکە بنووسن، چالاکییەکان تەنها کۆڕی فەرمی نین، بەڵکو بایەخی زۆر بە فۆلکلۆر و ڕەسەنایەتیش دراوە،
شەوانەی یارییە کوردەوارییەکان: لەم شەوانەدا یارییەکانی وەک: (کڵاوێن و پاشا و وەزیر)، زیندوو دەکرێنەوە، کە ئەمەش خێزانەکان و بەتەمەنەکان ڕادەکێشێتە ناو قشڵە.
– کۆڕی شیعری و موزیک: زۆرێک لە هونەرمەندان و ژەنیارانی مەقامی کۆیە، لێرەدا نۆتەکانیان دەژەنن، کە دەنگدانەوەیەکی سیحراوی لە ناو هۆڵە بەردینەکاندا دروست دەکات.
ناوەندی گەشتیاری: ئەم قاوەخانەیە وەک پردێک کار دەکات؛ گەشتیارێک کە دێتە ناو قشڵە بۆ بینینی دیوارەکان، لە ڕێگەی ئەم قاوەخانەیەوە دەچێتە ناو ناخی كلتووری کۆیە، تامی چایەکەی دەچێژێت و چیرۆکی کەسایەتییەکانی بۆ دەگێڕدرێتەوە.
– ئاستەنگەکان و ئاسۆی داهاتوو.
بەڕێوەبردنی پڕۆژەیەکی لەم شێوەیە لە ناو بینایەکی شوێنەواریدا کارێکی ئاسان نییە. پاراستنی بیناکە، ڕەچاوکردنی مەرجە شوێنەوارییەکان و دابینکردنی خەرجییەکان لە کاتێکدا کە هیچ سپۆنسەرێکی حکومی یان حزبیی لە پشت نییە، بارگرانییەکی زۆرە. یادگار حمدامین و ستافەکەی بە ئیرادەیەکی بەهێزەوە ڕووبەڕووی ئاستەنگە داراییەکان دەبنەوە، چونکە بڕوایان وایە ئەمە پڕۆژەیەکە بۆ “مانەوەی ناسنامەی شار”.
– بۆ داهاتوو، خەونەکان گەورەترن.
پلان هەیە کتێبخانەکە فراوانتر بکرێت و بەشی دیجیتاڵیشی بۆ زیاد بکرێت. هەروەها ڕێکخستنی فیستیڤاڵێکی ساڵانەی گەورە کە تایبەت بێت بە “كلتووری کۆیە” یەکێکە لە ئامانجە لەپێشینەکان. ئەوان دەیانەوێت بیسەلمێنن کە شوێنەوارەکان تەنها بۆ تەماشاکردن نین، بەڵکو دەتوانن ببنە سەرچاوەی وزە و داهێنان بۆ نەوەکانی داهاتوو.
– سیمبۆلێک بۆ ژیانەوە: قاوەخانەی كلتووری قشڵەی کۆیە، پڕۆژەیەکی دەگمەنە کە پێمان دەڵێت چۆن دەکرێت قەڵایەکی بێدەنگی سەربازی بکرێتە “سەنگەری زانست و مەعریفە”. ئێستا ئەم شوێنە بووەتە ناسنامەی شار؛ بە جۆرێک گەشتکردن بۆ کۆیە بێ بینینی ئەم مەڵبەندە، گەشتێکی ناتەواوە. لێرەدا دەسەلمێنرێت کە شار تەنها بە دیوار و بەرد زیندوو نییە، بەڵکو بەو دەنگ و ڕەنگ و کتێبانەی تێیدایە دەدرەوشێتەوە. هیوای مانەوە بۆ ئەم مەکۆیە، هیوایە بۆ پاراستنی ڕەسەنایەتی لە جیهانێکی پڕ لە گۆڕانکاریی خێرادا.