ئاشنا بابان *
بنیاتنانی دەوڵەتی مۆدێرن کارێکی ئاڵۆزو پڕۆسەیەکی گرنگە لە زانستی سیاسی و یاسایدا. ئەم پڕۆسەیە پێویستی بە بنەمایەکی یاسایی و دامەزراوەیی و کۆمەڵایەتی هەیە کە گرنگترین پێکهاتەی ئەوانیش دەستوورە. دەستووریش وەک چوارچێوەی باڵادەستی یاسایی وڕێکخستنی دەسەڵاتەکان و دیاریکردنی پەیوەندی نێوان دامەزراوەکان و پاراستنی ماف و ئازادییە بنچینەییەکانی هاوڵاتیان دابین دەکات. بە پێی ڕوانگەی وێبەر، دەوڵەتی مۆدێرن پەیوەستە بە قۆرخکاریی بەکارهێنانی ڕەوای هێز لە چوارچێوەی خاکێکی دیاریکراودا، هاوکات لەگەڵ بوونی دامەزراوەی عەقڵانی- یاسایی، سیستەمێکی ئیداریی بیرۆکراتیک و سەروەری یاسا. دەوڵەتێکی لەو شێوەیە بەبێ چوارچێوەیەکی دەستووری کە دەسەڵات ڕێکبخات و خراپ بەکارهێنانی سنووردار بکات.
دەستوور بەردی بناغەی بنیاتنانی دەوڵەتی مۆدێرن ئەژماردەکرێت. ئەرکەکەی سنووردار نییە بەوەی کە بەڵگەنامەیەکی یاسایی بێت کە فۆڕمی حکومەت ڕێکبخات، بەڵکو لەوە زیاتر درێژدەبێتەوە بۆ ئەوەی ببێتە چوارچێوەیەک کە پەیوەندی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگا بەڕێوەدەبات، سەرچاوەیەکە بۆ شەرعیەتی سیاسی و میکانیزمێکە بۆ بەڕێوەبردنی ناکۆکی لە هەمان کاتدا چارەسەرکردنی ناکۆکیەکان دەکات لەناو دەوڵەتدا. بۆیە ناکرێت باسەکانی سەقامگیری سیاسی لە بوونی دەستورێکی کارا جیابکرێتەوە کە بەهرەمەند بێت لە قبوڵکردنی کۆمەڵگا و بە کردەوە جێبەجێ بکرێت.دەستوور نوێنەرایەتی مەرجێکی بنەڕەتی دەکات لەبەر چەند هۆکارێک ئەوانیش بریتین:
١-بەرهەمهێنانی شەرعیەتی سیاسی: دەستوور شەرعیەت بە دەسەڵات دەدات بە دیاریکردنی سەرچاوەکانی و میکانیزمەکانی مومارەسەی و گواستنەوەی دەسەڵاتەکان بە شێوازی دەستاو دەست کردنی.
٢-ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان دەسەڵاتەکان: دەستوور بناغەکانی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و هاوسەنگی نێوانیان دادەنێت، بەمەش ڕێگری لە ستەمکاری و بەرەوپێشبردنی حوکمڕانی باش دەکرێت.
٣-دامەزراندنی سەروەری یاسا: دڵنیای دەدات لەوەی حاکم و محکوم ملکەچی یاسا بن و ڕێگری لە کەسایەتیکردنی دەسەڵات دەکات.
٤-بنیاتنانی شوناسی سیاسی هاوبەش: دەستوور چوارچێوەیەکی هەمەلایەنە بۆ هاووڵاتیبوون دابین دەکات و لە جیاتی بەیعەتی سەرەتایی سەر بە دەوڵەت دادەمەزرێنێت.
دەستوور ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە درووستکردنی ئەم شەرعیەتەدا، بەو پێیەی گوزارشت لە ئیرادەی گشتی دەکات و کۆدەنگی کۆمەڵایەتی لەسەر ڕێساکانی حوکمڕانی بەرجەستە دەکات.لەم چوارچێوەیەدا گرنگی دەستوور تەنیا لە دەقەکەیدا نییە بەڵکو لە ڕادەی پابەندبوون بە جێبەجێکردنیشیدایە.
دەکرێ بڵێین دەستوور نوێنەرایەتی بڕبڕەی پشتی دەوڵەتی مۆدێرن دەکات و یەکێکە لە مەرجە گرنگەکانی گەیشتن بە سەقامگیری سیاسی، مەرجێکی بنەڕەتیی حەتمییە بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێکی مۆدێرن،
بەڵام کاریگەرییەکەی بە جوانی داڕشتنی یاسایی خۆی ناپێورێت، بەڵکو بە توانای ڕێکخستنی دەسەڵات و پاراستنی مافەکان و بەڕێوەبردنی ململانێکان و دامەزراندنی شەرعیەتی. بەبێ ڕێزگرتن و جێبەجێکردنی دەستوور، دەوڵەت بەبێ گوێدانە سەرچاوە و هێزە ئەمنییەکانی، بە ئاستەمی ناسەقامگیرییەوە دەمێنێتەوە. دەوڵەتی سەقامگیر تەنها بە هێز دروست نابێت، بەڵکو تەنها بە بنەما دەستوریەکان کە بەبێ جیاوازی هەمووان بەڕێوە بچێت. سەرکەوتنی پڕۆژەیەی دەستوور بەندە بە ڕەگ و ڕیشەی قووڵی واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتی، هەروەها بە توانای گۆڕینی لە دەقێکی یاساییەوە بۆ پراکتیکێکی زیندوو و دامەزراوەیی. بۆیە چارەسەرکردنی کێشەی نەبوونی دەستوور پێویستی بە ڕێبازێکی هەمەلایەنە هەیە کە چاکسازیی دەستووری و بنیاتنانی دامەزراوەسازی و بەهێزکردنی کولتوورێکی سیاسی دیموکراسی تێکەڵ بکات .
* مامۆستایی زانستە سیاسیەکان