د. سوزان هۆشیار قادر
لە خوارەوە ڕوونکردنەوەیەکی گشتگیر و ڕوون لەسەر شێرپەنجەی مەمک دەخەینە ڕوو، کە هەردوو ڕەگەزی نێر و مێ دەگرێتەوە. ئەم بابەتە لایەنە دەروونی، کرداری و خۆراکییەکان لەخۆ دەگرێت و وەک ڕێبەرێکی هۆشیاریی تەندروستی ئامادە کراوە.
یەکەم: شێرپەنجەی مەمک لە ئافرەتاندا
١. تێڕوانینێکی گشتی و مێژوویی
شێرپەنجەی مەمک هەزاران ساڵە و هەر لە شارستانییەتە دێرینەکانی وەک میسری و یۆنانییەوە باسی لێوە کراوە. لەگەڵ پەرەسەندنی زانستی پزیشکی لە سەدەی بیستەمدا، تێگەیشتن بۆ ئەم نەخۆشییە زۆر باشتر بووە. پێشکەوتنەکانی بواری نەشتەرگەری، تیشک، چارەسەری کیمیایی، هۆرمۆنی و چارەسەری ئامانجدار، بوونەتە هۆی بەرزبوونەوەی بەرچاوی ڕێژەی چاکبوونەوە.
٢. هۆکارەکان
تاکە هۆکارێکی دیاریکراو نییە، بەڵام نەخۆشییەکە لە ئەنجامی گۆڕانکاریی جیناتییەوە (بۆماوەیی) دێتە ئاراوە، کە دەبێتە هۆی گەشەکردنی نائاسایی خانەکانی مەمک. ئەم گۆڕانکارییانە لەوانەیە بەم شێوەیە بن:
بۆماوەیی: لە باوانەوە بۆ نەوەکان دەگوێزرێتەوە.
ژینگەیی: بەهۆی شێوازی ژیان و هۆکارە دەرەکییەکانەوە لە ماوەی تەمەندا دروست دەبن.
٣. هۆکارەکانی زیادبوونی مەترسی
ڕەگەزی مێ.
چوونە تەمەنەوە.
مێژووی خێزانی یان گۆڕانی جینەکانی وەک (BRCA1/BRCA2).
دەستپێکی باڵغبوونی پێشوەختە یان درەنگ وەستانی سووڕی مانگانە.
نەبوونی منداڵ یان دووگیانی لە تەمەنێکی گەورەدا.
قەڵەوی و کەمیی چالاکیی جەستەیی.
بەرکەوتنی تیشک.
بەکارهێنانی چارەسەری هۆرمۆنی بۆ ماوەیەکی درێژخایەن.
جگەرەکێشان و خواردنەوەی کحول.
٤. نیشانەکان
هەستکردن بە گرێیەکی ڕەق و زۆرجار بێ ئازار لە مەمک یان بنباڵدا.
گۆڕانی قەبارە یان شێوەی مەمک.
دەردانی شلەمەنی لە گۆی مەمک (بەتایبەت ئەگەر خوێناوی بێت).
چوونە ناوەوەی گۆی مەمک یان درزکردنی.
گۆڕانی پێستی مەمک وەک ئەستووربوون یان دەرکەوتنی نیشانەیەک وەک “توێکڵی پرتەقاڵ”.
لە قۆناغە پێشکەوتووەکاندا: ئازاری ئێسک، دابەزینی کێش، هەناسەتەنگی.
٥. ئایا ڕێژەی تووشبوون زیادی کردووە؟
بەڵێ، ڕێژەی دەستنیشانکردنی ئەم نەخۆشییە لە ئاستی جیهانیدا زیادی کردووە، ئەوەش بەهۆی:
زیادبوونی هۆشیاری و پشکنینی پێشوەختە.
پێشکەوتنی شێوازەکانی دەستنیشانکردن (وەک تیشک و سۆنەر).
گۆڕانی شێوازی ژیان (قەڵەوی و تەمەڵی).
تێبینی: هەرچەندە ڕێژەی تووشبوون زیادی کردووە، بەڵام بەهۆی دەستنیشانکردنی پێشوەختەوە، ڕێژەی مردن کەمی کردووە.
٦. خۆپاراستن و دەستنیشانکردنی پێشوەختە
خۆپشکنینی مانگانە لەلایەن خودی کەسەکەوە.
پشکنینی کلینیکی بەردەوام لای پزیشکی پسپۆڕ.
ئەنجامدانی (مەمۆگرام) بەپێی تەمەن و ڕێنمایی پزیشک.
پەیڕەوکردنی شێوازی ژیانی تەندروست (وەرزش و پاراستنی کێش).
شیردانی سروشتی.
دوورکەوتنەوە لە بەکارهێنانی هۆرمۆنی ناپێویست.
٧. شێوازەکانی چارەسەرکردن
چارەسەر بەپێی جۆر و قۆناغی وەرەمەکە دەگۆڕێت:
نەشتەرگەری: لابردنی وەرەمەکە یان هەموو مەمکەکە.
چارەسەری تیشکی: زۆرجار دوای نەشتەرگەری بەکار دێت.
چارەسەری کیمیایی: پێش یان دوای نەشتەرگەری.
چارەسەری هۆرمۆنی: بۆ ئەو وەرەمانەی هەستیارن بە هۆرمۆن.
چارەسەری ئامانجدار (Targeted Therapy): وەک چارەسەری تایبەت بە وەرەمی (HER2).
دووەم: شێرپەنجەی مەمک لە نێرینەدا
ئایا پیاوانیش تووش دەبن؟
بەڵێ، بەڵام زۆر دەگمەنە و کەمتر لە ١٪ی هەموو حاڵەتەکانی شێرپەنجەی مەمک پێک دەهێنێت.
هۆکارەکانی مەترسی لە پیاواندا:
بەساڵاچوون.
مێژووی خێزانی یان گۆڕانی بۆماوەیی.
زیادبوونی ئاستی هۆرمۆنی ئیسترۆجین.
قەڵەوی و نەخۆشییەکانی جگەر.
نەخۆشیی کلاینفێڵتەر (حاڵەتێکی جیناتییە).
بەرکەوتنی تیشک.
نیشانەکان لە پیاواندا:
گرێیەکی ڕەق لە پشت گۆی مەمک.
دەردانی شلەمەنی لە گۆی مەمک یان هەستکردن بە ئازار.
ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکانی بنباڵ.
سێیەم: ژیان لەگەڵ نەخۆشییەکە (لایەنی دەروونی و کرداری)
لە ڕووی دەروونییەوە:
قبووڵکردنی نەخۆشییەکە وەک دۆخێکی تەندروستی کە چارەسەری هەیە.
وەرگرتنی پاڵپشتی لە خێزان و دۆستان.
ڕاوێژکردن بە پسپۆڕی دەروونی بۆ کەمکردنەوەی سترێس.
پاراستنی هیوا و متمانە بە پرۆسەی چارەسەر.
لە ڕووی کردارییەوە:
ڕێکخستنی کاتەکانی چارەسەر و پشوودان.
بەردەوامبوون لە چالاکیی جەستەیی سووک (وەک پیاسەکردن).
پابەندبوونی تەواو بە ڕێنمایی و چاوپێکەوتنە پزیشکییەکان.
چوارەم: سیستەمی خۆراکی تەندروست
خواردنە پێشنیارکراوەکان:
سەوزە و میوەی تازە.
دانەوێڵە تەواوەکان (وەک نانی جۆ و گەنمی بێ بێژینگ).
پرۆتینی تەندروست (ماسی، مریشک، پەلەوەر).
زەیتی زەیتوون.
خواردنەوەی ئاو بە بڕی پێویست.
ئەو خواردنانەی دەبێت کەم بکرێنەوە:
چەورییە تێرەکان و خواردنی سوورکراوە.
شەکری دەستکرد و شیرینییەکان.
گۆشتی دەستکرد و لەقوتووکراو.