سەدیق سەعید ڕواندزی
بێگومان كاتێ دەقێكی ئەدەبی لە هەر ژانرێكەوە بێت، لە فیستیڤاڵ و پێشبڕكێیەكی ئەدەبیدا دەبێتە براوەی خەڵات، ئەوا دەبێ لە ڕووی زمان و جیهانبینی و تێماوە، شیاوی ئەوە بێت و دەقێكی جیاواز بێت، لە كۆی هەموو ئەو دەقانەی بەشداربوونە، تاكو بە شایستەیی ببێتە براوەی خەڵاتەكە، بەڵام زۆرجار لەو بۆنە و چالاکییە ئەدەبییانەدا، ئەو دەقانەی دەبنە براوەی یەكەم و دووەم، نەك هەر شیاو نین و دەقێكی جیاواز نین، بەڵكو لە ڕووی زمان و دەربڕینیشەوە، وەك ئەوە وان دوو سەد ساڵ لەمەو بەر نووسرابن، بەمەش ئێمە لە بەردەم دەقێكی كۆن و خەڵاتێكی نوێداین! خاڵێكی دیكە، زۆرجار لە لیژنەی هەڵسەنگاندن و دیاریكردنی دەقەكاندا، پێوەر بنەمای ئەدەبی و بابەتی نییە، بەڵكو هاوڕێیەتی، گرووپگەرایی و شارچییەتییە و ناسینە. فیستیڤاڵ هەبووە، ئەو ئەندامەی لە لیژنەی هەڵسەنگاندنی دەقە شیعرییەكان بووە، هاوڕێی نزیكی ئەو شاعیرە بووە كە بۆتە براوەی یەكەم و خەڵاتی یەكەمی بردووە، بۆیە زۆرجار ئەو چالاکییە ئەدەبییانە دەبنە مایەی نیگەرانی نووسەران و شاعیران و هەندێ جار سەر دەكێشێت بۆ تووڕەبوون و پچڕانی پەیوەندی كۆمەڵایەتی و یەكتر شكاندنیش. بۆیە هەڵسەنگاندنی هەر دەقێكی ئەدەبی، بەرپرسیاریەتییەكی گەورەی ئاكاریی، ویژدانیو پاشان ئەدەبی و هونەرییە و دەبێ زۆر بە بێ لایەنییەوە كارەكە بكرێت. گریمان گەر دەقێكیش لە ڕووی ناوەڕۆك و فۆڕمەوە، شیاوی ئەوە نەبوو بەشداری پێ بكرێت، ئەوا واباشە هەر لە سەرەتاوە دەقەكە وەرنەگیرێت. وێرای ئەمەش باشتر وایە، چەند پێوەرێكی ئەدەبی دیاری بكرێت و لە پەراوێزی ئەو مەرجانەوە، دەقەكان بنێردرێن. هەڵبەتە مەبەست لێرەدا ئەوە نییە، كە ژمارەی وشە و ئاستی دەربڕین دیاری بكرێن كە ئەمە زۆر هەڵەیە، چونكە تۆ ناتوانی سنوورێك بۆ زمانی شیعریی دابنێیت، كە زمان خۆی لە شیعردا كراوە و سەربەستە و سنوورێكی دیاریكراوی نییە، بەڵكو بەو مانایەی دەبێ دەقەكان لە ڕووی جیهانبینی و تێما و نوێ و جیاواز بن و دابڕاو بن لە دەقەكانی تر، بە تایبەتیش كاتێ خەڵاتێكی ئەدەبی دەبەنەوە بۆ ئەوەی خوێنەر هەست بكات كە ئەوەی دەیخوێنێتەوە جیاوازە لە دەقەكانی تر. با سەرنج لەو شیعرەی (ئاری یاران) بدەین، كە لە یادی شەوی یەڵدا دا، بۆتە براوەی خەڵاتی دووەمی پێشبڕكێیەكی ئەدەبی لە سۆران، لە شیعرەكەدا دەڵێت:
دڵارامم ئەوەندەی من توانیم
حەڵاڵم كرد بە تۆ عومری جوانیم
چما چیم كردبوو كارێكی نەشیاو
وەها ڕۆیشتی و قەدرت نەزانیم؟
ئەم شیعرە، لە ڕووی وێنە و زمان و داهێنانی شیعرییەوە، هیچی نوێی تێدایە؟ مەگەر شاعیرانی كلاسیك، سێ سەدە لەمەوبەر شیعری جوانتر و داهێنەرانەتریان لەو بەنا و دەقە جوانتر نەنووسیوە، كە مەبەست لێرەدا بەراوردكردن نییە چونكە شیاوی بەراوردكردن نین؟ گریمان گەر لە پەراوێزی ماناوە بڕوانینە شیعرەكە، هیچ مانایەكی شیعریی جیاواز ونوێی تێدایە تێدایە؟ گەر لە ڕووی زمان و دەربڕینەوە تەماشای دەقەكە بكەین، دەبینین هەمان ئەو زمان و گوزارشتكردنەی تێدایە كە هەزارانجار پاتە بۆتەوە؟ كەواتا كامانەن ئەو بنەما ئەدەبییانەی لە میانەی بەخشینی خەڵاتی دووەم بەو شیعرە، كراونەتە پێوەر و لە بەرچاو گیراون؟ بێگومان كاتێ دەقێكی ئەدەبی دەبێتە براوەی خەڵات، ئەوا دەبێ جیاواز بێت لە دەقەكانی تر، بەڵام ئایا هەست بە هیچ جیاوازییەك لەو شیعرە دەكەین؟ جا لە هەمووی سەیرتریش ئەوەیە كە ئەوەی شیعرەكەی نووسیوە و خەڵاتی دووەمی بردۆتەوە، خۆی یەكێكە لە هەڵسوڕێنەر و خۆبەخشەكانی ئەو ناوەندە كولتوورییەی پێشبڕكێ ئەدەبییەكەی ساز كردووە، لەوە دیارتریش ئەوەیە، كە ئەو شیعرەی خەڵاتی سێیەمی لە هەمان پێشبڕكێكە بردووە زۆر پڕ ماناتر و هونەریترە لەو شیعرە و بگرە لە براوەی شیعری یەكەمیش !