ئەوانەی چاویان ڕووناكی نابینێ و ژێردەستەیی و چەپۆكەسەرەیان لا خۆشترە!

عومەر چنگیانی
لە قورئاندا بە دەگمەن نەتەوەیەك هەبێت هێندەی “بەنو ئیسرائیل” درێژە بە باسی قۆناغەكانی كوێلەكران و چەوسانەوە و سەرپێچیی و، لاڕێگرتنیان درابێت!
دیارە لەو بایەخە بێسنوورەی قورئان پێیان، داڕشتنی كەسایەتی مسوڵمان، لە هەرە ئارمانجە سەرەكییەكانە و فێركردنیانە تا لە هەموو كەس زۆرتر بۆ دەستەبەربوونی ئازادیی مرۆڤ كار بكەن.
لێرەدا پەنجاوچوارهەمین ئایەتی سوورەتی ”الزخرف”دێنمەوە بیر، كە وەكچۆن باس لە ئەقڵیەتی دیكتاتۆرانە و خۆسەپێنانەی “فیرعەون” دەكات، هاوكات باسی دەروون ڕووخان و داخزان و خۆبەكەمزانینی خەڵكەكە دەكا و پەردە لەسەر ڕوویان هەڵدەداتەوە و، دەفەرمێت:
“فیرعەون بە چاوی سووك سەیری خەڵكەكەی كرد و ئەوانیش گوێڕایەڵی بوون. بەڕاستی ئەوان نەتەوەیەكی لەكێشدەرچووگ سنووربەزێن (فاسق) بوون”.
ئەمەیە كە فەیلەسوفی جەزائیری “مالیك بن نەبی 1905 – 1973” ناوی دەنێ”ئامادەیی بۆ ژێردەسەیی.” (١)
خوێنەری بەڕێز! هەژدە ساڵ لەمەوبەر بە زمانی عەرەبی لە ژمارە 147 گۆڤاری “الصوت الاخر” لە 30ـی ئایاری 2007ـدا، بابەتێكی ئاوام بڵاوم كردۆتەوە و پێم خۆشە پوختەیەكی بە كوردی بخەمەوە بەردیدی ئێوەی بەڕێز.
بەر لە هەر شت ئازادی!
“گەر دەپرسی بۆچی بەوەوە دەست پێ دەكەم؟
لە وەڵامتدا دەڵێم: چونكە ئێمەی گەلانی ڕۆژهەڵاتی، بە شێوەیەكی گشتی و، وڵاتانی بە ناو ئیسلامی، بە شێوەیەكی تایبەتی، هێندەی لە دەست نەبوونی ئازادی دەناڵێنین، لە دەست هیچ شتێكی تر بەو شێوەیە ناناڵێنین و “ئەو واقیعە سیاسیەی تیایدا دەژیین بە هەموو كردار و پەرچەكردار و ڕەنگدانەوەكانیانەوە، بە هەموو دەرهاویشتە كۆمەڵایەتی و هزری و ئابوورییەكانیەوە، كلیلی بابەتەكە و ناوەرۆكەكەیەتی!
ئەو واقیعە سیاسییەی مەبەستمانە بڕەخسێت ئەوەیە كە دەتوانین لە دوو وشەدا كۆی بكەینەوە، “ئازادی و دیموكراسی!” چونكە ئەو دووانە ئەو بنەمایەن كە دەتوانین بیانكەینە پێوەر بۆ هەڵسەنگاندنی هەر كۆڕ و كۆمەڵگایەك! داخۆ تا چەند پێشكەوت و یان داخزاو و لە خوارن! پێم بڵێ هەر كۆمەڵگایەك، هەر نەتەوەیەك تا چەند ئازادی و دیموكراسی، لە ناویاندا بەرجەستەیە، منیش پێت دەڵێم تا چەند پێشكەوتوو، یان ژێردەستە و بێبەهان!
گومان لەوەدا نییە كە لە نێو بیرمەندە مسوڵمانەكاندا خەڵكانێكمان هەن كە لە سۆنگەی ئەم دوو دەستەواژەیەوە، ژیان دەبینن و دەڵێن: سەری هەموو خراپەیەك ستەم و چەوساندنەوەیە.
“ماوەردی (١٠٥٨-٩٧٤ـی زایینی) كە دادوەر و گەورە زانایەکی پەیڕەوانی شافیعی بوو، لە كتێبی ”أدب الدین والدنیا”دا دەڵێ: “ستەم دەبێتە هۆكاری تێكدانی باری ویژدان و ناخی خەڵك! هەر لایەكی ستەم، كاریگەری هەیە لەسەر لایەكی جەستە، تا دەبێتە ئەوەی جەستەكە دەبێتە ستەم”!
“ئیبن خەلدون (١٤٠٦-١٣٣٢) لە “مقدمە”كەیدا بابەتێك تایبەت دەكات بە باسكردن لەوەی كە ستەم ڕێگاخۆشكەرە بۆ وێرانكاری و لەناوچوونی هەر شارستانییەك و، دەڵێ:
“ئەو حیكمەتەی كە خوا مەبەستێتی لەو دیو داڕشتنی یاسای حەرامكردنی ستەمەوە، ڕێگرتنە لەو دەرەنجامەی كە تێكچوونی شارستانی و ئاوەدانیە لە بوونی ستەمدا، كە هەر ئەوەیە بۆ خۆی سەر دەكێشێ و زەنگی مەترسیەك لێ دەدات كە مرۆڤایەتی لەسەر زەوی نامێنێت.”
“ئەحمەدی كوڕی بابی زەیاف (١٨٧٤-١٨٠٢) سیاسی و فیقهزان و مێژوونووسی توونسی، دەڵێ: “بەڕاستی ستەمكردن بەهێزترین هۆكارە بۆ وێرانكردن و كاولكردنی وڵات و نەهێشتنی دەسەڵات و كیانەكان.” (2)
محەمەد عەبدە 49 – 1905 “ دەڵێ: “بابەتی ئازادی، بابەتێكی گشتگیرە و پەرت ناكرێت و، دۆشدامان و چەقین لە ڕووی هزرەوە، خواستی دەسەڵاتە ستەمكارەكانە و، هەمووكارێكیان بۆ ئەوەیە خەڵك لە لاساییدا بهێڵنەوە، تا ئەو ستەمەی دەیانەوێت بۆ خۆیان بەردەوام بن لەسەری.” (٣)
“عەبدولڕەحمان كەواكیبی 55 – 1905” لە كتێبی «طبائع الاستبداد ومصارع الاستعباد»دا، دەڵێ: “دوای سی ساڵ خۆماندوكردن و توێژینەوە، ئەوەم لە لا گەڵاڵە بوو كە بنەمای ئەم داڕمانە، ستەمی دیكتاتۆری سەپاندنە و نەمانەكەیشی لە ڕێگای شوورا و سەروەریی یاساوەیە و، ئەو هەموو خورافات و بیدعانەی ڕووی جوانی ئایینەكانیان ناشیرین كردووە، هەرهەموویان زنجیرەیەكی یەكتری تەواوكەرن و، دەرەنجامەكەیشی كوێلەكردنی خەڵكییە، كە جاری وا دەبێت كاری چەوسێنەر و دیكتاتۆرەكان دەگاتە ئەو سنوورەی نەتەوەیەك، لە بریتی هەوڵدان بۆ ئازادی و دەربازی بێت لە ژێردەستەیی و، بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی و پێشكەوتن بێت، هەرهەمووی تووشی ئەو شكستە هزرییە ببێ ئارەزوو و هەست و هەوڵ و خەباتی، بۆ ئەوە دەبێت چۆن بۆ دواوە بگەڕێتەوە و، چۆن ببێتە ژێردەستە و ژێرچەپۆك!
بە شێوەیەكی وا تووشی داخزان دەبێت، ئەگەر بەزۆریش بەرەو سەربەخۆیی بیبەیت، ئەو شەمشەمەكوێرانە هەست بە ئازار دەكەن و، وەك ئەو كەسەیان لێ دێت كە بە بینینی تیشك چاوی بیەشێ.
هەربۆیە ئەگەر فەقیهەكانمان بە ئازادانەتر بیریان بكردایەتەوە، دەبوو لە بریتی ئەوەی كە لە پێناسەكردنی وشەی “مەساكین”دا كە بەشێك لە زەكاتیان پێ دەرێت، فرەڕایەتییان تووش بێت، دەیانگوت: مەساكین، ئەو خەڵكەنە وا کراونەتە كۆیلە، كە لە ژێر دەستی داگیركەردا دەژین و دەبوو لە كەفارەتەكاندا دەربازكردنی ئەوانە بوایە بە حوكم!
سابەڵكو تا خەڵكی لەو كوێلایەتییە ڕزگاریان بوایە.
جا لە كاتێكدا كە ئێمە دەزانین بڕوای تاك دانامەزرێ و پێی ناگوترێت مسوڵمان، تا وشەی “لااله الاالله” نەڵێت! كە وتنی ئەو وشەیەیش مانای داڕنینی كۆیلایەتی و بەندایەتی لە خۆیە بۆ بوون بە بەندەی خوای بەندە و بەس، بۆ ڕزگاری لە بەندایەتی هەر بتێكە، بەرد و دار بێت، یان مرۆڤ، كە هەر ئەو گوتنە سەرەتای ڕزگاری و داماڵینی هەموو كۆت و زنجیرێكە.” (٤ و ٥ و ٦)
پەراوێز
1. ویكیپیدیا، بەشی عەرەبی
2. اتحاف أهل الزمان بأخبار ملوك تونس وعهد الأمان ج١
3. الأعمال الكاملة ج3
4. مقدمة كتاب “طبائع الاستبداد ومصارع الاستعباد، عبدالرحمن الكواكبي” و “القرآن والسلطان، فهمي هويدى”
لاپەڕە 20 – 23.
5. سەرچاوەی پێشوو
6. ئەم بابەتەم کاتی خۆی لە لاپەڕە ١١ـی ڕۆژنامەی هەولێر ژمارە 2647ـی تەمووزی 2017ـدا بڵاو كراوەتەوە.