خوێندنەوەیەك بۆ (دیوانی بەهانا) و چەند پەیڤێكی كورت

شاخەوان عەلی حەمەد
لەم ماوانەی رابردودا، (دیوانی بەهانا)ی مامۆستا (حوسێن عومەر سلێمان) ناسراو بە (بەهانا) لە دووتوێی (33٠) لاپەڕەدا، بەرگی دووەمی كەوتە بەر دیدی خوێنەران.
هەڵبەتە قسەكردن لەسەر شیعرو هەڵسەنگاندن و شیكردنەوە و لەتەكدا خوێندنەوەی كتێبێكی وا مەزن و دانسقە، كە بەری رەنجی شەونخوونی و ماندووبوونی تەمەنێكی زۆری هۆزانڤانە، ئەو هەوڵانە زۆر هەڵدەگرن بۆ ئەوەی لەسەری بوەستین و وەكو پێویست نەتوانین سەرپێییانە یاخود لە گۆشە نیگاو لەچوارچێوەی لاپەڕەیەكی رۆژنامەنووسیدا هەقی تەواوی پێ بدەین.
وەلێ دەكرێ گوزەرێكی خێرای پڕ بەپێستی پێدا بكەین و مەبەست و ماناو مەدوولی شاعیر بەخوێنەران ئاشنا بكەین.
گومان لەوەدا نییە شیعر كەرەستە و ئامرازێكە نووسەر لەسۆنگەی هزركردن و ئایدیا و دنیابینی بۆ ئەو هەل و مەرج و ژینگەو هەستكردن بەژان و ئێش و ئازاری نەتەوەكەی، هەستكردن بەئەڤین و میهرو خۆشەویستی و جوانبینی و بەو دیاردەو دەست بردن بۆ ئەو چەمك و بەهایانەی كۆمەڵگای تێیدا دەخولێتەوە، ئەمانە هەست و نەستی شاعیر بەگەڕ دەخەن كە بە جۆش و خرۆشەوە لە چوارچێوەی دەربڕینێكی ناسك و جواندا گوزارشتیان لێ دەكات.
ئەو پەیڤانە هاوتایە بۆ ئەو هەوڵەی مامۆستا حوسێن دەستی بۆ بردووە و كاری لەسەر كردووە.
شێعر چونكە پێناسەیەكی جێگیر و راگیراوی نییە، بە پرۆژەیەكی شۆڕشگێری لەقەڵەم دەدرێ بۆ هەڵتەكاندنی ئەو داب و نەرێتە سەقەتانە هەنگاو بەرەو داڕووخان و لێکهەڵوەشاندنەوەی بەها كۆمەلایەتییەكان هەڵدەگرێ و جوانیەكان بە جوان نیشان دەدا و ناشیرینیەكان لەگۆڕ دەنێ و لە هەناوی گەلەكەی دێتە مەیدان و بوونی خۆی بۆ ئەو گۆڕانكاریانە بۆ ئەو هەستە پیرۆزانە دەسەلمێنێ.
ئێمە لێرەدا نامانەوێ باس لە چەمك و دەستەواژەو تایبەتمەندیەكانی شیعری كلاسیكی بكەین و شیعری وتاری – شیعری هیجائی – شیعری عەرووزی – شیعری نوێ (شیعری ئازادو هاوشێوەكانی) بخەینە بەر نەشتەری ئەو خوێندنەوەمان.
وەلێ شیعر بە هەموو مانا و مەدلوول و جۆرەكانیەوە هەر یەكەیان تام و چێژی خۆی هەیە و هەریەكەیان پەیوەستە بە خودی خوێنەر بۆ ئەو شێوەشیعرەی پەنای بۆ دەبات و دەیكاتە بەشێك لە هاویار و دڵبەری حەزەكانی.
مامۆستا حوسێن سلێمان تەمەنێكە خو و خولیای شیعری لەلادا بووەتە هەوێن و ئیلهامی خۆدۆزینەوە و چوونە نێو ئەو جیهانە ئەرخەوانیەی مەبەستیەتی لەو رێیەوە خزمەت بە وشەو پەیڤی رەسەنی كوردی بگەیەنێ و لە هەوڵەكانیشیدا بەرادەیەكی زۆر باش توانیویەتی ئەسپی خۆی تاو بدات و سەركەوتوو بێت.
لەبەرایی و بەركوڵی كتێبی (دیوانی بەهانا)دا، شاعیری دیارو ناسراوی گەلەكەمان مامۆستا (موحسین ئاوارە) لە ژێر ناونیشانی (پەسن) سەبارەت بە شاعیری ناوبراو ئاماژە بەوە دەكات كە: (زۆربەی شیعرەكانی راستەوخۆ جگە لە چەند شیعرێكی جارجار ناڕاستەوخۆن، شیعرەكان ڕوون و سەرواڵان، بەڵام هێما و داپۆشرانیشی تیا بەدی دەكرێت، لەسەریا بوەستی و لێكدانەوەی بۆ بكرێت چرایەك هونەروەرانە دادەگیرسێ، واتە دڵخۆشكەرن).
هەروەها لە ڕووی كرۆك و ناوەڕۆكی شیعرەكانیشە تیشك دەخاتە سەر ئەوەی كە (چەندین شیعری تێكهەڵكێشی چوارخشتەكی و پێنج‌خشتەكی لەسەر شاعیرانی كلاسیزم و ریالیزمیەكان هۆنیوەتەوە).
دواتر خودی شاعیر گوزەر و پیاسەیەك بەنێو قۆناغەكانی تەمەنی ژیانی خۆیدا دەكات و دەڵێت: (بەردەوامیم لە شیعر هەر هەبوو لە هەموو قۆناغەكانی ژیانم، تا ساڵی 2018 یەكەم بەرگی شیعریم بە ناوی (دیوانی بەهانا) كە ئەو كات بەڕێز جەمال گردەسۆری دەستنووسەكانی لێ وەرگرتم و بەچاپی گەیاند).
یەكەمین شیعری نێو ئەم كتێبە بەناوی (ئەی دنیایێ)یە كە باس لە هەڵكشانی تەمەنمان بۆ دەكات و دەڵێت:
ئەی دنیایێ هەی دنیایێ
چ كەس بەهاوارت نایێ
دۆستم هەبوو لەهەموو لا
كەچی ئێستا كەس نەمایێ
هاوار دەكەم زۆر غەریبم
كەساسم كەوتوومە لایێ
شاعیر بەشێوەیەكی گشتی لە شیعرەكانیدا شیعری كلاسیكی كردۆتە هەوێنی ئیلهام و توانیویەتی نموونەیەكی دانسقە پێشكەش بە خوێنەرانی بكات، لە روانگەی ئیشق و ئەڤیندارییەوە ئاوێتە بە دنیایەكی لێوانلێو بە جوانی ببێ، ئەوەتا لە شیعری (من راوكەری محەبەتم)دا دڕ بە ترس و بیم دادەدا و لە تابلۆیەكی قەشەنگدا چیرۆكەكانی خورشید و سورمێ – محەمەد و سێوێ – خەج و سیامەند- شێخی سەنعان و شەم و زەمبیلفرۆش و لەیل و مەجنوونی عەرەب و رۆمیۆ و جۆلێتی بێگانان ئاوێتە و تێكەڵ بەیەك دەكات.
هەر بەو نەفەسەوە لە دەرگای دەیان شیعری داوە، ئەوەتا لە (حەقت پێ دەدەم بولبول)دا لە وەسفی دڵبەر و یارەكەیدا دیمەنێكی جوانمان نیشان دەدا و دەلێت:
حەقت پێ دەدەم بولبول هەردەم شین و ڕۆڕۆ دەكەی
بەچەند جۆرێ دەخوێنی داوای گوڵی شەوبۆ دەكەی
هەرچەندی رێگەت لێ بگرن مەنعی تۆیان پێ ناكرێ
سەد كەمینت لەڕێ بێ ئەتۆ هەر هاتوچۆ دەكەی
گیانت لەرێی خونچەگوڵ و سەربەستی و ئازادیە
حەقت بەدەستە بولبول كە هەرچیەك بەخۆ دەكەی.
(ناڵەی كچێك – مەشرەبی عاشق – نازدارە چاو عەیارەكەم – گوڵەندام – فرمێسك – سكالای كچێك و دەیان شیعری تر، بەو جیهانە گوزەر دەكات كە جیهانی ئەویندارییە و لە شیعری ئەی غەزالەدا ژیانی خۆی بەو غەزالە شەتەك دەدا و هەست بە ماندووبوون ناكات:
من لە ئەوەڵدا گوتم – هەر لەرێگای زەحمەتم – سەریشم لەسەر دانێم – نابینی نەدامەتم – بە
دوای ناسكەغەزالێك – لەرێگای مشەقەتم – هەرگیز كۆڵی لێ نادەم -چونكە ڕوو لە جەننەتم
شاعیر لەتەك ئەو هەڵچوونانەی بۆ دنیای ئەڤین، خۆشەویستی خاك و گەل و نیشتمانەكەیشی فەرامۆش نەكردووە، لەم ڕووەوە شیعرەكانی (هێز لەیەكێتیدایە – وڵاتێكی پڕ غەم – بەختی كوردان – میللەتی كورد هەستەوە – كەركووكەكەم – كوردستان مەئوامە و دەیان شیعری دیكە، خۆی وابەستەی خاك دەكات، لە شیعری (ئەی خاكەكەم)دا وەك قارەمان و پارێزەری خاكەكەی هەموو ئامادەگیەكی تێدایە بەرانبەر ناحەز و نەیارانی بجەنگێ و، ڕووبەڕوویان ببێتەوە:
ئەی خاكەكەم نووری چاوم
بڕیارم داوە تا ماوم
بە خوێن و ماڵ و بە گیانم
بۆ قوربانیت لەپێناوم
لەبۆ بستێكی سنوورت
دژی دژمنان وێستاوم
دەبێ وەفا بڕیارم بێ
وەك جارانم نەگۆڕاوم
مامۆستا حوسێن هەر بەوەندە ناوەستێ كە لەو قاوغە بمێنێتەوە و لە گۆشەنیگایەكی ترەوە دەوەستێ و ئاوڕ لە رابردووی خۆی دەداتەوە، باس لە نەهامەتی و ناسۆریەكانی ژیانمان دەكات، لەو روانگەوە شیعرەكانی (لەپڕدا پیری – عومری گەنجی -دەردی مردن – لەگەڵ غەمەكان – ئاوات بەرەو لێژە – گۆرستان – عومرت لەگەڵ خەیاڵە و چەندانی دی، هەموو ئەوانە نارەحەتی دەكەن و بێزاری یەخەگیری دەبێ كە ئیتر كاتی ئەوە هاتووە پشوویەك بە خۆی بدات و بحەسێتەوە، لە شیعری (زەمانە)دا پێمان دەڵێ:
چەرخی زەمانە هەر لە دەورانە – شەو و رۆژەكان وەكو جارانە – ئەوەی كە ئێمە هەستی پێ ناكەین – كردەی مرۆڤە هەر لە گۆڕانە – دڵە من ئێستا ماندوو و هیلاكم – گەلێ پیویستیم بە پشوودانە.
شاعیر لایەنی ئایینیشی پشتگوێ نەخستووە و چەندین شیعری كردۆتە دەسكەنەی گوڵ وپێشكەش بەخوێنەرانی دەكات، (بۆ جەژنی قوربان – تەوبەی نەسوح – خودای گەورە – و لە چەندینی دیكەدا، لە وەسفی مەككە دەڵێت:
-من كە ئێستا لە مەككەم میوانی ماڵی خوامە – میوان لێرە عەزیزە بانگەوازێكی عامە – ساتێ لە دەوری حەرەم ساتێ سەفا و مەروایە – چاو بەئەشك دەسووڕێم دەم بەزیكر و تەقوامە – زەمانێ هەر بەدوای عیشقی ئارەزووی دڵم بووم – كەچی ئێستا بمبینە لە عەشقی خوا سەودامە.
لە كۆتاییەكانی ئەو دیوانەدا شاعیر لەپاڵ ئەو شیعرە كلاسیكانەدا، چەندین چوارینەی هۆنیوەتەوە، لە نموونەیەكیدا دەڵێت:
برژانگ و برۆ بەس جەنگ دەخوازن – لەژێر پەرچەمدا لە تیر ئەندازن – تەنیا بە تیرێ بێهۆشی كردم – دەزانی عاشق لە دڵ لاوازن .
هەروەها لە پێنج‌خشتەكییش دوور نەكەوتۆتەوە، لە پێنج‌خشتەكی شیعری وەفاییدا دەڵیت:
-لەبەر چیە تۆ نامبینی زەمانێكە شێواوی تۆم – بەشیرینی خۆت بڕوانە كە من چەندە سوتاوی تۆم – غەرقی غەمانت كردووم و هام لەبەر شالاوی تۆم (ئەسیری زولفی خاوی تۆم شەهیدی رەمزی چاوی تۆم – ئەمن گیراوی داوی تۆم بەسەد جێ دڵ بریندارت).
شیعرەكانی نێو ئەم دیوانە زۆر هەڵدەگرێ قسەی لەبارەوە بكەین، لێرەدا وەلێ وێڕای دەستخۆشیمان بۆ ئەو كارە ناوازە و شیعرە ناسك و هەستە جوانەی مامۆستا حوسێن، دوا قسەمان هەر بەو قسانە بەكۆتا دێنین كە مامۆستا (موحسین ئاوارە) ئاماژەی پێ داوە: (لەو دیوانەیدا زۆربەی شیعرەكانی هەمەڕەنگ و هەمەدەنگن لە بازنەی نیشتمانپەروەری و كوردایەتی، غەزەل، مافی مرۆڤ، كۆمەلایەتی، سروشت و جوانی و بەزمانێكی پاراو و هەندێ جاریش دەشتەكیانە وشەی گوندەكی كە بۆ نەوەی نوێ و داهاتووی شارستانیەكان شیاوی پرسیارە تا پێی ئاشنا دەبن).
بە هیوای بەرهەمی تازە و جوانتر، هیوای تەمەندرێژی دەخوازم بۆ مامۆستا (حوسێن عومەر) ناسراو بە (بەهانا).
قەزای تەقتەق/2025