وەرگێڕان: شێرکۆ حەبیب
تا ئێستا چەندین بەڵگەنامەی بەریتانیم بە ٧ بەش وەرگێڕاوەتەوە و بڵاوم کردۆتەوە، ئەوش وایلێکردم خواستی گەڕان بەدوای بەڵگەنامەکانی دیکەدا کە باس لە مێژووی کورد و کوردستان دەکەن و پێشکەشی خوێنەرانم بکەم، بەتایبەتی ئەو نەوەیەی ئێستا کە هیچ کام لەو قۆناغانە نەژیاوەن، هەروەها توێژەرانی کاروباری کورد، چونکە لەوانەیە ئەو بەڵگەنامانە زانیاری یان نهێنی لەخۆ بگرن کە نهێنییان لێ دەرچووە و بۆ یەکەمجارە بڵاودەکرێنەوە. زانیاری زۆر هەیە کە کورد، هەروەها پیلانگێڕی نهێنی لە دژی کورد هەبوو کە زلهێزەکان تێیدا بەشدار بوون، لەوانە ئەمریکا، کە پرسی کورد لە چوارچێوەی بازنەی سیاسیی خۆیدا و مافە نەتەوەییەکانی گەلی کورد بەلاوە گرنگ نەبوو، بەڵکو زیاتر لە ترسی بەرژەوەندییەکانی خۆی، گرنگی بە قوربانییەکان و ئەوەی بەسەر گەلی کورد لەو وڵاتانەی کوردستان دابەش بوو، گرنگی پێ نەدا. دابەشبوونەکەش لە پێناو بەرژەوەندییەکانیاندا ئەنجامدرا.
لە ڕێگەی ئەم بەڵگەنامانەوە وڵاتان یان کەسایەتییەک دەبینین کە بۆ ماوەیەک پشتیوانی دۆزی کوردیان کردووە، بۆ نموونە یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو. بەڵام لە ماوەی ساڵانی 1974-1975دا هۆکارێک بوون بۆ نسکۆی شۆڕشی کورد بەهۆی پاڵپشتیکردنیان لە حکومەتی عێراق بە چەک و شارەزا و هەروەها هاوکاری حزبی شیوعیی عێراق کە لەژێر فەرماندەیی یەکێتیی سۆڤیەتدا بوو، لەگەڵ ڕژێمی سەدام و هێرشکردنە سەر بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد.
لە نێو ئەو وڵات و کەسایەتیانەی کە پشتیوانییان لە چارەسەری ئاشتیانەی پرسی کورد کرد، جەمال عەبدولناسر، ڕێبەری عەرەب و سەرۆکی وڵاتی میسر و، شا حسێن بن تەلالی پاشای کۆچکردووی ئوردن لە ماوەی ساڵانی شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بوون.
هەروەها ئەم بەڵگەنامانە ئاماژەن بۆ نەبوونی ڕێککەوتنی خودی کورد، سەبارەت بەوەی کێ لەگەڵ حکومەت وەستابوو لە هێرشەکەی سەر کوردستان بۆ مشتێک دۆلار.
هەروەها ئەم بەڵگەنامانە ئاماژە بە کاریزمای باوکی ڕۆحی گەلی کورد ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی و تێکۆشانی بۆ مافەکانی گەلەکەی و چەسپاندنی سەقامگیری و برایەتی و ئاشتی دەکەن. بەڵگەنامەیەک هەیە کە بە ڕاشکاوی ئاماژە بەوە دەکات کە حکومەتەکەی سەدام گەیشتبووە ئەو تێگەیشتنەی کە بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لەیەکتر جیا ناکرێنەوە و ئەگەر بارزانی نەبوایە کورد مێژووی نەدەبوو. هەر لەبەر ئەم هۆکارە سەدام و حکومەتەکەی بە هەموو شێوەیەک هەوڵیان دا بارزانی لە ڕێگەی پیلانی تیرۆرکردنەوە بە هەموو شێوەیەک یان لە ڕێگەی بەکرێ گیراوانەوە کە ویژدانیان بە مشتێک دینار فرۆشت.
بەشی یەکەم
پەیوەندییەکانی دەرەوەی ئەمریکا
١٩٥٨-١٩٦٠
هەرێمی ڕۆژهەڵاتی ناوەین: عێراق، ئێران، نیمچەدوورگەی عەرەبی
بەرگی دوازدەهەم
تەلگراف لە باڵیۆزخانەی عێراقەوە بۆ وەزارەتی دەرەوە
بەغدا، ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨، کاتژمێر ٧:٠٠ی بەیانی
شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ (١)
ئێستا سێ مانگ بەسەر ئەو کودەتایە تێدەپەڕێت کە عەمید عەبدولکەریم قاسمی (٢ ) هێنایە سەر دەسەڵات. لەم قۆناغەدا، ڕەنگە بەسوود بێت بۆ وەسفکردن و هەڵسەنگاندنی هەندێک لایەنی دۆخی ئێستا و هەوڵدان بۆ هەندێک پێشبینی، هەرچەندە مەترسیدار بێت، سەبارەت بەوەی کە مانگەکانی داهاتوو چ لەخۆ دەگرن.
1- هێزە سەربازیەکان تا ئێستاش پاسەوانی لە باڵیۆزخانەکان و لایەنە بیانییەکان دەکەن، بەڵام ڕەنگە بە هێزێکی کەمتر. سەردانکەرانی دیپلۆماسی و تایبەت هێشتا لە دەروازەکانی باڵیۆزخانە ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبنەوە، هەروەکچۆن بەرپرسانی ئەمریکاش ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبنەوە.
چەند ڕۆژێک لەمەوبەر ڕێگەم پێ نەدرا بچمە ژوورەوە تا ئەو کاتەی ناسنامەکەم کە لەناو ئۆتۆمبێلێکی فەرمیدا بووم کە ئاڵای باڵیۆزخانەکەی لەسەر بوو. هەرچەندە ڕەنگە کەمێک ئاسانتر بووبێت لەوەی کە لە مانگەکانی تەمووز و ئاب و ئەیلوولدا هەبووە، بەڵام هێشتا سنووردارکردنێکی بچووک و نائەقڵانیی لەسەر بوو. تا ئێستا حکومەتی عێراق ڕێگەی پێ نەداین بچینە ناو فەرمانگەکانەوە.
٢- میدیاکانی و ڕۆژنامەکان لە پەخش بەردەوامن لە هێرشە بێوچانەکانیان بۆ سەر ئەمریکا و ڕابردووی ئەمریکا و سیاسەتە فەرمییەکانی ئێستای. کردەوەکانمان بە شێوەیەکی بەرفراوان بە “ئیمپریالیزم” وەسف دەکرێن و بەزۆری پەیوەستن بە “ئیمپریالیزمی بەریتانیا”. زاراوەی ئەم هێرشانە زیاتر ئاماژە بە “دروستکراوی مۆسکۆ” دەکات. نزیکەی شەوانە سووتەمەنی بۆ ئەم ئاگرە ڕق و کینە زیاد دەکات، دادگاییکردنی بەرپرسانی سەربازی و مەدەنی ئیدارەکانی پێشوو، کە لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆن و ڕۆژنامەکاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بانگەشەی بۆ دەکرێت. بۆ ئێمە لە باڵیۆزخانە دیمەنێکی نائارامکەر و ناڕەحەتکەر و بۆ ئێمە لە باڵیۆزخانە کە هاوڕێ زلهێزەکانی پێشوومان ببینین لایەنگرانی چالاکانەی جیهانی ئازاد لەلایەن “دادوەرێکی” سەربازی بچووکەوە گاڵتەیان پێدەکرێت کە خۆی بە داواکاری گشتیش دەزانێت.
٣- پشتڕاستکردنەوەمان لە چەند سەرچاوەیەکەوە هەیە کە ناڕازیبوون لای خاوەن دوکانەکان و بەتایبەتی لە نێو کرێکاراندا بە بەردەوامی زیاد دەکات. ئەو بەڵێنانەی کە لە ڕۆژانی سەرەتای دوای کودەتاکەی ژیانێکی باشتر و ئازادتردا ئەوەندە بە دەنگێکی بەرز و بەرفراوان درابوون، بە هیچ شێوەیەک جێبەجێ نەکراون. ئەمەش هۆکاری ڕاستەوخۆی پەرەسەندنی ناڕەزاییە.
٤- ئەی سەبارەت حکومەت چی؟ سەرەنجام حوکمەتێک بە مانا ڕۆژئاواییەکەی ئەم دەستەواژەیە لە ئێستادا لە عێراقدا نییە. سێ مانگ دوای کودەتاکە، ناوبەناو تاکە وەزیرەکان توانیویانە ڕێنمای دەربکەن. کابینەکە بە گشتی چەند “یاسا”ی پەسەند کردووە، بەڵام تا ئێستا تەنیا ڕەنگێکە (حبر) لەسەر کاغەز و ناوەڕۆکی ئەم یاسایانە کە زۆربەیان بە خراپی و بە پەلە داڕێژراون، پێویستی بە ڕوونکردنەوەی زۆر هەیە. بۆ نموونە یاساکانی ڕێکخستنی کرێ و کار و دابەشکردنی بەرهەم. سستی بەرفراوان تەنانەت لە بابەتە ڕۆتینییەکاندا لە هەفتەکانی یەکەمی دوای کودەتاکەدا لەلایەن پلە باڵاکانی ئەو پیاوانەی کە بە هەمان شێوە ڕاهێنانیان پێکراوە، تا ڕادەیەک، لە خزمەتگوزاری شارستانی ئێمەدا هەیە. جێگرەوەیان بۆ دۆزراونەتەوە، و لە ئێستاوە لە ئاستێکی نزمتردان. سەرەڕای کۆبوونەوەی ڕۆژانەی کابینەی حکومەت، هێشتا لە هیچ بوارێکدا بەرنامەیەکی هاوئاهەنگی حکومەت نییە و چۆن دەکرێت؟ هەرچەندە کابینەکە جەندین کەسایەتی تێدایە کە ئەزموونی پێشوویان لەم بوارانەدا هەبووە، بەڵام ئەم حکومەتە بە شێوەیەک کەسانی بەئەزموونی لە ئەرکی سەختی حوکمڕانیدا تێدا نییە.
٥- ئابووری وڵات بە شێوەیەکی سەرەکی وەستاوە بەهۆی ئەوەی بەرنامەی گەشەپێدان کە لە ڕابردوودا بزوێنەری سەرەکی بووە، بەهۆی هەوڵە لەرزۆکەکانی حکومەت بۆ بەڕێوەبردنی ئابووری، کۆسپی بۆ دروست بووە، لە ئەنجامدا متمانە نەبوونی کۆمەڵگەی بازرگانی دروست بووە. ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی کە هەر ژمارەیەک لە ڕێککەوتنە بازرگانییەکان کە ڕووماڵێکی بەرچاوی میدیایییان بەدەست هێناوە، سەرکەوتوو بن، بەتایبەتی لە ڕێککەوتنە بازرگانییە گەورەکان لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەت و وڵاتانی بلۆکی سۆڤیەت.
٦- هەرچەندە کودەتاکە بە شێوەیەکی کاریگەرترین شێوە لەلایەن کۆمەڵەیەکی زۆر بچووکی پیلانگێڕانەوە جێبەجێ کرا، بەڵام ناکۆکی لەسەر ئەو ڕێگایانەی کە دەبوو بگیرێتە بەر لە سەرەتاوە لە نێوانیاندا سەری هەڵدا. هەر زوو گرژی و ئاڵۆزییەکان سەریان هەڵدا، بە پلەی یەکەم لە نێوان سەربازییەکان، بەڵام لە نێوان هەندێک لە ئەندامانی مەدەنیی ڕێژیمیشدا. بۆ ساتێکی کورت قاسم لە لووتکەدا بوو. عەبدولسەلام عارف (٣)، دووەم فەرماندەیی شۆڕشەکەی ١٤ی تەمووز، دەسەڵاتی سەربازی و سیاسیی لێسەندرایەوە و لە ١٢ی ئۆکتۆبەر جێی هێشت تا ببێتە باڵیۆزی عێراق لە بۆن. ئەندامە دیارەکانی بەعسی ناو حکومەت لە هەمان کاتدا کە عارف لە دەسەڵات کەوتە دوورخستنەوە یان دابەزێنران لە دەسەڵات. لە ئەنجامدا گرنگترین توخمەکانی کارکردن بۆ یەکگرتن لەگەڵ کۆماری یەکگرتووی عەرەبی (٤ ) (UA)، یان لانیکەم بەرەو هاوکاری نزیک لەگەڵ ناسر (جەمال عبدولناسر)، لە ناوەندی حکومەت دوور خراونەتەوە. پێدەچێت ئەو گروپەی لە ئێستادا زۆرترین کاریگەریی لەسەر قاسم هەبێت، پێدەچێت لە ئەندامانی پارتی دیموکراتی نیشتمانی (NDP) (٥) بە سەرۆکایەتیی کامیل ئەلجەدرجی (٦) و محەمەد حەدید (٧ ) پێک بێت. ئەم گروپە بەداخەوە لەڕادەبەدەر بێهەڵوێستن لەو مەترسییەی کە کۆمۆنیزم لەسەر عێراق دروستی دەکات. ئێمە پێمان وایە قاسم دژە شیوعییە و ڕەنگە هەوڵێکی دڵسۆزانە بدات بۆ ڕاگرتنی کۆمۆنیستەکان. ئێمە باوەڕمان بەوە نییە.