سەلماندنی بەڵگەکان لە گۆشەنیگای سیاسەتەوە

فازڵ میرانی
ئەوانەی یاسایان خوێندووە، یان لە بواری یاسا و مافدا کار دەکەن ، بێگومان ئاگادارن لەو ڕێکار و بنەما یاساییانەی بۆ سەلماندنی ڕاستییەک بەکاردێن. لە یاسای عێراقیشدا، کۆمەڵێک ڕێوشوێن و جۆری بەڵگە هەن هێزی سەلماندنی جیاوازیان هەیە.
بەڵگەنامەی نووسراو، چ فەرمی بێت یان ئاسایی، بەڵگەیەکی بەهێزە و بە ئاسانی ڕەتناکرێتەوە. تەنها لە ڕێگەی بەڵگەنامەیەکی نووسراوی فەرمی یان ئاسایی ترەوە دەتوانرێت ڕەت بکرێتەوە، یان دەبێت لەلایەن لایەنی ناکۆکەوە لەبەردەم دادگا دانپێدانی لەسەر بکرێت.
ئەم چەشنە بەکارهێنانەی یاسا بۆ بواری سیاسەت، ڕێگەیەکە بۆ دادوەری و ڕاستی دەخاتە ڕوو. ئەوەی کە سەرپێچی یاساکان دەکات، خواستی هەبێت یان نەزانانە ئەنجامی بدات، دەبێت بەرپرسیار بێت لە ئەنجامەکەی.
سیاسەت بەشێکە لە ژیانی ئێمە، هەموو کاتێک لایەنی سکاڵاکار و تۆمەتبار، هەروەها ستەملێکراو و تاوانبار هەن. شایەتحاڵیش بەپێی بارودۆخەکە دەبێت ئامادە بێت و ڕاستییەکان بڵێت، بەتایبەتی ئەگەر پەیوەندی بە تاوانەکەوە هەبێت.
بەداخەوە زۆر جار کارەکان بە شێوازێک ئەنجام دەدرێن زیانی زۆر گەورە بە کۆمەڵگە دەگەیەنن، ئەوەش بەهۆی نەزانی و کەمیی شارەزاییەوەیە. ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی خەڵکی ناچار بن لەگەڵ ئەو دۆخە ناهەموارەدا ڕابێن.
کەیسەکانی پەیوەست بە دەوڵەت، پشت بە بەڵگەنامە فەرمیەکان دەبەستن. دەوڵەت دەتوانێت لە ڕێگەی ئەم بەڵگەنامانەوە پێداچوونەوە بۆ کارەکانی بکات. هەروەها بەڵگەنامەی نێودەوڵەتیش هەن کە دەتوانرێت سوودیان لێ وەربگیرێت. هیچ بڕیارێکی سەرەتایی بەبێ بوونی بەڵگەنامەی فەرمی ناتوانرێت پەسەند بکرێت. بڕیاری کۆتایی تەنها دوای وردبینیکردنی بەڵگەنامەکان دەردەچێت. کەیسەکانی ئابووری و دارایی و سەرچاوە سروشتیەکان دەبێت بە شێوەیەکی ورد و ڕوون بەڵگەکانیان بخەینە ڕوو، نەک تەنها پشت بە قسە و لێدوانی ڕەتکەرەوە یان تۆمەتکاری ببەستین.
هەمان شت بۆ هەموو ئەرک و دەسەڵاتەکانی تر ڕاستە. هەندێک بابەت هەن کە پەیوەندیان بە ناوخۆوە هەیە، بەڵام دەبێت بە وردی لێکۆڵینەوەیان لێ بکرێت. نابێت بەرپرسیارێتی گشتی بگۆڕدرێت بۆ مافێکی تاکەکەسی، کە بەرپرسەکە وەک ئەوەی موڵکی خۆی بێت، ڕەفتار لەگەڵ خەڵک و موڵکەکانیاندا بکات. تەنانەت مامەڵەی یاساییش لەگەڵ موڵکدا ڕێوشوێنی خۆی هەیە و ڕێگری تێدایە.
ئەگەر بارودۆخێک دروست ببێت کە مشتومڕ و ئاڵۆزی زۆری تێدابێت، یان گەندەڵی و دەستکاریکردن بڵاوببێتەوە، ئەوا دۆخێکی خراپ دروست دەبێت. هەروەها ئەگەر هەست بە لاوازی نەتەوەیی و ئایینی بکرێت و ئەمەش ببێتە هۆی ئەوەی سەرچاوەکان بە نادادپەروەرانە بەش بکرێن، ئەوا ئەمە دۆخێکی مەترسیدارە و دەبێتە هۆی ئەوەی کەس بێبەری نەبێت لە تۆمەت. ئەمە یەکێکە لە هۆکارەکانی ڕەتکردنەوەی شەراکەتی ڕاستەقینەیە لە بڕیارداندا.
ئەگەر ئێمەش ڕووبەڕووی تۆمەت ببینەوە، ئەوا شتێکی چاوەڕوانکراوە، چونکە زۆربەی خەڵکی دەستیان بە زانیارییە فەرمیەکان ڕاناگات. بەڵام خەڵکی دەتوانن ئاسەوارە خراپەکانی کارە هەڵەکان لە ژیانی خۆیاندا ببینن.
کاتێک ئێمە دەنووسین و هەوڵ دەدەین ڕاستییەکان بخەینە ڕوو، مەبەستمان خزمەتکردنی بەرژەوەندییەکانی عێراقە. ئێمە لە دۆخی عێراق و خەڵکەکەی بە ئاگاین و دەزانین کێ مافی خۆی پێ نادرێت. هەروەها ئێمە وەک زۆر کەسی تر دەزانین کە هەندێک کەس فێڵیان لە یاساکان کردووە بۆ ئەوەی بگەن بەوەی هی ئەوان نییە. ئەوەی کە دەوڵەت بە کار و هەوڵی بەردەوام زیندوو ڕادەگرێت، دەبێت دۆسیەی کار و بەڵگەنامەکان بە ڕوونی بخاتە ڕوو. ئەگەر کەسێک کارەکانی بە دروستی ئەنجام بدات، ئەوا هیچ تۆمەت و درۆیەک ناتوانێت کاریگەری لەسەر کارەکانی دروست بکات.
کەیسە هەستیارەکانی وڵات زۆرن. ئێمە تەنها لەسەر ئەم هەسارەیە نین و ئەوەندە بەهێز نین بتوانین ڕاستییەکان بشارینەوە. زۆر وڵات و ڕێکخراوی تر چاودێری دۆخەکە دەکەن. ترسناکتر لە هەموو ئەمانەش ئەوەیە بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ نەگرین لە کاتی کارکردن و دوای تەواوبوونی کارەکەمان.
بیست ساڵ دەسەڵات ماوەیەکی کەم نییە. دەتوانرێت لەم ماوەیەدا کار و دەستکەوتی زۆر گرنگ ئەنجام بدرێت، هەروەها دەتوانرێت هەڵەی گەورەش ئەنجام بدرێت. زۆر بەڵگەی ناوخۆیی و دەرەکی هەن ئاماژە بەوە دەکەن ئەزموونی حوکمڕانی لەسەر بنەمایەکی هەڵە دامەزراوە و لەگەڵ دەستوور و ئامانجەکانی چاکسازی کۆمەڵایەتیدا یەکناگرێتەوە.
ئێمە بانگەشەی ئەوە ناکەین کارەکانمان بێ کەموکوڕین، بەڵام هەوڵ دەدەین کارەکانمان بە باشترین شێوە ئەنجام بدەین. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێگری و تەگەرەی زۆر دێنە ڕێگامان، بەتایبەتی ئێمە وەک نەتەوە و تیم زۆر ماندوو کراوین. ئەگەر لە ڕابردوودا بەهۆی هۆکاری نەتەوەیی و جوگرافییەوە شەڕمان لەگەڵدا کرابێت، ئەوا ئێستا بە شێوازێکی نەرمتر هێرشمان دەکرێتە سەر و هەوڵ دەدرێت بەڵگەکانمان لەناوببرێن.
ئەنجامەکەی ئەوە دەبێت هەر کەسێک کارەکانی بە دروستی ئەنجام نەدات و پابەند نەبێت بە یاساکانەوە، دۆڕانێکی گەورە تۆمار دەکات. هەروەها ئەوەی ڕووی خۆی لەو بەڵگانە وەردەگێڕێت کە تاوانباری دەکەن، با بزانێت کە زیانەکان زۆر گەورەن و دەچنە خانەی تاوانەوە.