دەستلەکارکێشانەوە و ڕەتکردنەوە لە دادوەرییەوە بۆ سیاسەت

فازڵ میرانی
لە بواری یاسادا، دوو جۆر دەستلەکارکێشانەوە هەن: یەکیان ئیختیارییە، ئەوی دیکەیان زۆرەملێ. ئەمەش تایبەتە بە دادوەران. دادوەر دەتوانێت بە ویستی خۆی دەست لە کەیسێک هەڵبگرێت بۆ ئەوەی خۆی لە تەنگەژە بپارێزێت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دۆخانەی کە لە یاسادا دیاری کراون. هەروەها، دەکرێت دەستلەکاربکێشێتەوە ئەگەر دۆخێک سەلمێندرا، کە ڕێگەی نەدەدا بڕیار بدات. ئەگەر دادوەر ئەم کارەی نەکرد، یەکێک لە لایەنە ناکۆکەکان مافی ئەوەی هەیە داواکارییەک پێشکەش بکات بۆ ئەوەی ناچاری بکات دەستلەکاربکێشێتەوە. شارەزایانی یاسا بە باشی ئاگاداری ئەم بەشەی ڕێکارە یاساییەکانن.
لە سیاسەتدا، ئەم حاڵەتە تەنها لە مێشکێکی ساغ و جەستەیەکی سیاسیی تەندروستدا ڕوودەدات – جەستەیەک کە بە بانگەشە و دروستکردنی قەیران بۆ مانەوە، ناتوانێت کێشە و گرفتەکانی خۆی بشارێتەوە. مەبەستم لە سیاسەت هەموو شێوازەکانی کارکردنە، لە دژبەرەوە بگرە تا بەشدار و هاوبەش و پایەی سەرەکی.
من بەردەوام دەستەواژەی “جردە حساب” دووبارە دەکەمەوە. ئەم حیسابکردنە دەکرێت خودی بێت، واتە کەسێک خۆی هەڵبسەنگێنێت، یان دەکرێت جەماوەری بێت، ئەگەر جەماوەر توانایەکی ڕاستەقینەی بێلایەنی هەبێت.
حیسابیکردنی خودی بەوە دەبێت کە پرسیار و خشتە و ژمارە دابنێین: من چیم زیاد کردووە؟ چۆن و بە چەند؟ لە چیدا سەرکەوتوو نەبووم و بۆچی؟
من لە کوێی ئەو پرس و بابەتە گرنگانەم کە پەیوەندییان بە ژیانی خەڵکەوە هەیە؟
لە هەمان کاتدا، پێویستە جەماوەر حیسابێکی ورد لەگەڵ دەسەڵاتداران بکات. ئەم حیسابکردنە دەبێت تەواوی وردەکارییەکانی ژیان بگرێتەوە.
ئەگەر کارەکتەری سیاسی هەستی بە هەڵە یان کەموکورتییەکانی خۆی نەکرد و دەستلەکارکێشانەوەی ئیختیاری هەڵنەبژارد و هەستی بە پێویستیی جێهێشتنی پۆستەکەی نەکرد، چونکە نەیتوانیوە لە پرسەکانی خەڵکدا دادپەروەر بێت، ئەوا پێویستە جەماوەر بە ڕێگەیەک لە ڕێگە دیموکراسییەکان لای بدەن.
ئەم وتارە بە بۆنەی هەڵبژاردنەوە نییە. ئاخر پرسە سیاسییەکان و پرسە مرۆییەکانیش پێش ئەوان، پرسگەلێکن بە وەرزەکانەوە گرێ نادرێن، بەڵکو بەردەوامن، جیاناکرێنەوە و پچڕانیان نییە. هەروەها، سازشیان تێدا نییە، ئەگەر سازش هەبێت ئەوا خراپ بەکارهێنانە.
یان ئێمە لە ئاست بەرپرسیارەتییەکانمانداین، یان پێچەوانەی ویژدانی پاک کار دەکەین و نیعمەتی خودا دەگۆڕین بۆ سزایەک. خوێن و پارە و پاراستنی ئەمانەت ئەو شتانە نین ڕێگە بە دووبارەکردنەوەی بیری کۆنترۆڵکارانەی ڕابردوو بدەن – ئەو بیرەی کە دۆخی وڵاتی گۆڕی بۆ ترس و هەژاری و دواکەوتوویی. نابێت ڕێگە بدەین ئەم بیرە لەژێر دروشمە فریودەرەکان، یان جەهلدا بگەڕێتەوە.