لیا سەیفەدین
بێگومان، ڕێکخراوەکانی ئافرەتان لە جیهان چەندین سوودی گرنگ و بنەڕەتییان هەیە، هەم بۆ خودی ئافرەتان و هەم بۆ تەواوی کۆمەڵگە. ڕۆڵی ئەم ڕێکخراوانە لە چەندین بواری جیاوازدا دەردەکەوێت و کاریگەرییەکی ئەرێنی و درێژخایەنیان هەیە.
بێگومان، ڕێکخراوەکانی ئافرەتان لە هەرێمی کوردستان ڕۆڵێکی گرنگ و فرەلایەنیان گێڕاوە، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕووبەڕووی کۆمەڵێک ئاڵنگاری و ڕەخنەش بوونەتەوە.
بۆ تێگەیشتن لە سود و کارەکانیان، دەتوانین لەم چەند خاڵەدا پوختی بکەینەوە:
*یەکەم: سود و ڕۆڵی سەرەکی ڕێکخراوەکانی ئافرەتان
ڕێکخراوەکان لە چەندین بواری جیاوازدا کار دەکەن کە سوودی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان بۆ کۆمەڵگە و ئافرەتان هەبووە:
١. داکۆکیکردن و گۆڕانکاری یاسایی (Advocacy):
_کاردەکەن بۆ گۆڕینی ئەو یاسایانەی کە جیاکاری لە دژی ئافرەتان دەکەن و فشارخستنە سەر پەرلەمان و حکومەت، کە یەکێکە لە گرنگترین کارەکانیان فشار دروستکردن بووە بۆ دەرکردن و هەموارکردنەوەی ئەو یاسایانەی پەیوەندییان بە مافی ئافرەتانەوە.
_بڵاوکردنەوەی هۆشیاری یاسایی: ئافرەتانیان لە مافە یاساییەکانی خۆیان ئاگادار کردووەتەوە، وەک مافی سکاڵا تۆمارکردن، مافی میرات، و مافەکانیان لە کاتی جیابوونەوەدا.
٢. پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری ڕاستەوخۆ:
_دامەزراندنی شەڵتەر (ماڵی داڵدەدان): بۆ ئەو ئافرەتانەی ڕووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە و ژیانیان لە مەترسیدایە، شەڵتەرەکان بوونەتە پەناگەیەکی ئارام.
_پێشکەشکردنی ڕاوێژی یاسایی و دەروونی: پارێزەر و توێژەری دەرونییان دابین کردووە بۆ یارمەتیدانی ئەو ئافرەتانەی کێشەیان هەیە و پێویستیان بە پشتیوانییە وەک (جیابوونەوە، میرات، سەرپەرشتیی منداڵ، یان سکاڵا لەسەر توندوتیژی).
_هێڵی گەرم (Hotline): هێڵی تەلەفۆنی تایبەتیان داناوە بۆ ئەوەی ئافرەتان بتوانن لە کاتی پێویستدا پەیوەندی بکەن و داوای یارمەتی بەپەلە بکەن.
٣. بڵاوکردنەوەی هۆشیاری و گۆڕینی دیدگای کۆمەڵگە:
_بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی ڕەگەزی: کەمپین و چالاکی ساز دەکەن بۆ نەهێشتنی دیاردە زیانبەخشەکانی وەک (خەتەنەکردنی مێینە، بەزۆر بەشودان، کوشتن لەسەر شەرەف).
_گۆڕینی دابونەریتە کۆمەڵایەتییە زیانبەخشەکان: کار لەسەر هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە دەکەن بۆ گۆڕینی ئەو بیروباوەڕ و نەریتانەی کە پێگەی ژن لاواز دەکەن و ڕێگرن لە گەشەکردنیان.
_شکاندنی بێدەنگی: باسیان لەو بابەتانە کردووە کە پێشتر بە “تابۆ” و “عەیبە” دادەنران، وەک توندوتیژیی خێزانی، دەستدرێژیی سێکسی، و خەتەنەکردنی مێینە. ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی ئەم کێشانە زیاتر بێنە بەر باس و چارەسەریان بۆ بدۆزرێتەوە.
_ڕێکخستنی سیمینار و وۆرکشۆپ: لە شار و شارۆچکەکاندا سیمینار و کۆڕیان بۆ چین و توێژە جیاوازەکان ساز کردووە بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری.
٤. بەهێزکردنی ئابوریی ئافرەتان:
_کردنەوەی خولی پیشەیی: خولی جۆراوجۆریان کردووەتەوە (وەک فێرکردنی کۆمپیوتەر، دوورمان، کاری دەستی، ئارایشتگا) بۆ ئەوەی ئافرەتان بتوانن پشت بەخۆیان ببەستن و سەربەخۆیی ئابورییان هەبێت.
_یارمەتیدان بۆ بازاڕ دۆزینەوە: هاوکاری ئافرەتانیان کردووە بۆ فرۆشتنی بەرهەمەکانیان و دۆزینەوەی بازاڕ بۆیان.
٥. بەشداریی سیاسی و مەدەنی:
_هانی ئافرەتان دەدەن کە بەشداری بکەن لە هەڵبژاردنەکاندا (وەک دەنگدەر و کاندید) و ڕۆڵیان هەبێت لە پرۆسەی بڕیارداندا.
_پەروەردەکردنی ئافرەتی سەرکردە: کاردەکەن بۆ پەرەپێدانی تواناکانی ئافرەتان تا بتوانن ببنە سەرکردە لە بوارە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا.
_دەنگی ئافرەتان: دەبنە دەنگ و نوێنەری ئەو ئافرەتانەی کە دەنگیان ناگاتە دەسەڵات و ناوەندەکانی بڕیار.
*دووەم: گرنگترین دەستکەوت و کارە کردارییەکان
ئەو ڕۆڵانەی سەرەوە بوونەتە هۆی چەندین دەستکەوتی بەرچاو:
١. یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی خێزانی (یاسای ژمارە ٨ی ساڵی ٢٠١١)
ئەمە بە یەکێک لە گەورەترین دەستکەوتەکانیان دادەنرێت. دوای ساڵانێکی زۆر لە فشار و داکۆکی، پەرلەمانی کوردستان ئەم یاسایەی پەسەند کرد، کە توندوتیژی خێزانی وەک تاوان ناساند و سزای بۆ دانا.
٢. بەرەنگاربوونەوەی خەتەنەکردنی مێینە (FGM):
ڕێکخراوەکان ڕۆڵێکی سەرەکییان هەبوو لە هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە لەسەر زیانە تەندروستی و دەرونییەکانی خەتەنەکردن. ئەم کێشەیە لەناو یاسای ژمارە ٨دا وەک تاوانێک جێگیر کرا، کە بووە هۆی کەمبوونەوەی بەرچاوی ڕێژەکەی.
٣. گۆڕینی گوتاری گشتی:
پێشتر کوشتن لەسەر “شەرەف” وەک بابەتێکی شەخسی و خێزانی سەیر دەکرا، بەڵام بەهۆی کاری ڕێکخراوەکانەوە، ئێستا وەک تاوانێکی دڕندانە و کێشەیەکی کۆمەڵایەتی سەیر دەکرێت.
٤. پشتگیریکردنی قوربانیانی دەستی داعش:
لە کاتی کارەساتی شنگالدا، ڕێکخراوەکانی ئافرەتان ڕۆڵێکی مرۆیی گەورەیان گێڕا لە پێشکەشکردنی یارمەتی دەرونی و کۆمەڵایەتی بە کچان و ژنانی ڕزگاربووی ئێزدی.
*سێیەم: ئاڵنگاری و ڕەخنەکان
لەگەڵ هەموو ئەم کارانەدا، چەندین ڕەخنە و کێشەش ڕووبەڕووی ڕێکخراوەکان دەبنەوە:
_کێشەی دارایی و پشتبەستن بە دەرەوە: زۆربەی ڕێکخراوەکان پشت بە بودجەی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان دەبەستن. ئەمەش وای کردووە کە چالاکییەکانیان بەند بێت بە بوون و نەبوونی ئەو پارەیەوە.
_تەرکیزکردن لەسەر شارە گەورەکان: زۆربەی چالاکییەکان لە شارە گەورەکان (هەولێر، سلێمانی، دهۆک) کۆبوونەتەوە و کەمتر گەیشتوونەتە گوند و ناوچە دوورەدەستەکان کە کێشەکان تێیاندا قووڵترن.
_بەرپەرچدانەوەی کۆمەڵایەتی: زۆرجار لەلایەن توێژە کۆنەپارێزەکانی کۆمەڵگەوە ڕووبەڕووی ڕەخنە و تۆمەتی “تێکدانی شیرازەی خێزان” و “هێنانی چاندی ڕۆژئاوایی” دەبنەوە.
لە کۆتایدا:
ڕێکخراوەکانی ئافرەتان تەنها بۆ ئافرەتان گرنگ نین، بەڵکو بۆ تەواوی کۆمەڵگە گرنگن. کاتێک ئافرەتان بەهێز، ئازاد، و یەکسان بن، خێزانەکان تەندروستتر دەبن و کۆمەڵگەش پێشکەوتووتر دەبێت. ئەم ڕێکخراوانە کاردەکەن بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی دادپەروەرتر، یەکسانتر، و گەشەسەندووتر کە تێیدا هەموو تاکێک، بەبێ جیاوازیی ڕەگەز، بتوانێت بە ئازادی و کەرامەتەوە بژیێت.
بوونەتە دەنگێکی بوێر بۆ داواکردنی مافەکان، پەناگەیەک بۆ قوربانیان، و سەکۆیەک بۆ گۆڕینی یاسا و هۆشیاریی کۆمەڵگە. سەرەڕای هەموو ئاڵنگاری و کەموکوڕییەکان، بوونیان پێویستییەکی حەتمی بووە بۆ باشترکردنی دۆخی ئافرەتان لە هەرێمی کوردستان، و کاریگەرییەکانیان لەسەر یاسا و تێڕوانینی گشتی نکۆڵی لێناکرێت.