سەدیق سەعید ڕواندزی
فرەدەنگی لە ڕۆماندا، لە بوونی چەندین كارەكتەری جیاواز دەرناكەوێت، بەڵكو ئەم كارەكتەرانە، چەند دەتوانن وەك كەسایەتییەكی سەربەست و جیاواز لە ڕووی شوناسی كەسی و كۆمەڵایەتی و ئاستی تێگەیشتن و ڕادەی هوشیارییان دەردەكەوێت، بۆ ئەوەی وەك كەسایەتییەك لە نێو ڕووداوەكاندا دەربكەون، نەك ئەو ڕۆڵەی پێیان دراوە، ڕۆڵی نووسەری ڕۆمانەكە بێت، واتا دەبێ خۆیان سروشتییانە ڕۆڵ ببینن. لە ڕۆمانی كوردیدا، لە گەلێكیان بگێڕەوەی هەمووشتزان كە دەنگی ڕۆماننووسە، زۆر جار زاڵ دەبێت بە سەر دەنگی كارەكتەرەكانی نێو ڕۆمانەكە و ئەمەش دەبێتە دژوازی زۆر لە ڕۆڵی كارەكتەرەكان كە پێچەوانەی شوناسی خۆیان دەربكەون، لە ڕووی زمان و تێگەیشتن پێگە و ڕۆڵی كۆمەڵایەتی و سیاسی و كەسییان. بۆیە دەبێ لێرەدا جیاوازی لە نێوان دەنگی ڕۆماننووس و دەنگی كارەكتەرەكان بكرێت، بۆ ئەوەی كە خوێنەر ڕۆمانەكە دەخوێنێتەوە، هەست بكات بەر كارەكتەرەكانی نێو ڕۆمانەكە دەكەوێت، نەك زمانی ڕۆماننووس.
لە ڕۆمانی (گوڵخاتر)دا، ئەم جیاوازییە تا ئەندازەیەك نییە بۆیە دەنگی ڕۆماننووس بۆتە شوێنگرەوەی دەنگی كارەكتەرەكان و پێچەوانەی بوونی خۆیان دەردەكەون. ئەم ڕۆمانە، سەرگوزشتەی خێزانێكی كورد، لە گوندێكی ناوچەی قەڵادزێ دەگێڕێتەوە، كە چۆن هاوشێوەی هەر خێزانێكی دیكەی كورد، ڕووبەڕووی ستەم و چەوسانەوە و داگیركاری بوونەتەوە و دوای نسكۆی شۆڕشی ئەیلوول، ئاوارەی ئێران دەبن و پاشانانیش دەگەڕێنەوە باشووری عێراق و سەرەنجام ناتوانن بگەڕێنەوە گوندەكەیان و لە ڕانیە نیشتەجێ دەبن، تا دوای ڕاپەڕین ئەم خێزانە، دوای ئاوارەیییان لە ئێران و لە كەمپی ئاوارەكان، حاجی محێدینی قەڵەمبری باوكیان، لە تەمەنێكی زوو دەمرێت. دوای خۆی، گوڵخاتری ئامۆزا و خێزانی، عەبە چوستەی كوڕە گەورە و شەودێڕ و ئاودێڕ جێ دیڵێت. عەبە، سەروكاری لەگەڵ سیاسەت و كاری شۆڕش و ڕێكخستن هەیە و شەودێڕیش عاشق دەبێت و دەكەوێتە داوای خۆشەویستیی گزنگەوە ئاودێری برا بچووكیشیان، دەبێتە قوتابی و مەیلی چەپ و مارکسیزم دەیگرێت. نوسەرلە پەراوێزی ئەو ژیانی ئەو خێزانەوە، باسی ڕووداوە سیاسی و نەتەوەییەكانی كورد، لە شەستەكانی سەدەی ڕابردوو، تا سەردەمی بەعس و دواتریش ڕاپەڕین دەكات و كۆتایی رۆمانەكە، بە ونبوونی شەودێرش كۆتایی دێت. لە راستیدا، ئەم كتێبە پتر گێڕانەوەی یادەوەرییە، لەوەی رۆمان بێت، چونكە رووداو و گێڕانەوەكانی، ڕەنگانەوەی واقیعی سیاسی و كۆمەڵایەتی و نەتەوەیی كوردە، كە چۆن ئەم خێزانە، هاوشێوەی هەر خێزانێكی دیكەی كوردی ئەو ڕۆژگارە، نەهامەتی و هەژاری و دەردەسەری زۆریان بینیوە. لێرەدا ئاماژە بە چەند هەڵەیەك لەرۆمانەكە دەكەین.
* ل 50 نووسیویەتی: (هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو، دەكرێ بە سەدەی مەرگ ناوزەد بكەین) هەڵبەتە، هەشتاكان دەهەیە، سەدە نییە، بۆیە دەهەی مەرگ دروستترە، نەك سەدەی مەرگ.
* ل 72 نووسیویەتی: (باوكم هەموو ئاواتی ئەوە بوو، كورد بە مافی چارەی خۆنووسین بگات) حاجی محێدین، پیاوێكی گوندی و نەخوێندەوار و میللی بووە، ئیدی چۆن زانیویەتی مافی چارەی خۆنووسین چییە؟ بەتایبەتیش كە ئەمە لە شەستەكاندا هەر نەبوو! بۆیە ئەمە، زمانی كارەكتەرەكە نییە، بەڵكو زمانی نووسەری ڕۆمانەكەیە.
* ل 78 نووسیویەتی: (من كە لە سەرەتای ڕۆمانەكەدام، نازانم كێ بكەمە پاڵەوانی ڕۆمانەكەم) بێگومان مادام ڕۆمانەكە، بە ناوی گوڵخاترەوە ناو نراوە، ئیدی ناڕاستەوخۆ، ئەو دەبێتە پاڵەوانی ڕۆمانەكە. گەرچی ڕۆمانەكە بە ناوی ئەوە، بەڵام كەمترین ڕۆڵی لە ڕۆمانەكە و نێو ڕووداوەكان هەیە، كە ئەمەش هەڵەیە، چونكە وەك وتمان ڕۆمانەكە خۆی بە ناوی ئەوە.
* ل 85 نووسیویەتی: (ساڵی 1982 شەڕی هەشت ساڵەی نێوان عێراق و ئێران تاوی سەندبوو) ئەو كات، تەنها دوو ساڵ بەسەر شەڕەكەدا تێپەڕیوە، ئیدی نازانم چۆن هەشت ساڵە تاوی سەندووە؟! بێگومان ئێمە دەزانین ڕۆماننووس، دوای شەڕەكە و تەواوبوونی گەراوەتەوە سەر مێژووی شەڕەكە و ڕووداوەكان دەگێڕێتەوە، بەڵام مادام ساڵەكە دیاریكراوەوە هاوكات، باسی ئەو ڕۆگارەش دەكات، كەواتە هەشت ساڵەكە هەڵەیە و نابێ ئاماژەی پێ بكرێت.
* ل 115 نووسیویەتی: (بەهۆی عەبەچوستە وە دەمتوانی ڕۆژانە دەردەشەی لەگەڵ بكەم) من نازانم، وشەی دەردەشە وشەیەكی ناوچەی قەڵادزێیە یان نا؟ بەڵام ئەگەر مەبەستی ئەو دەردەشەشەیە بێت، كە لەڕێی مۆبایلەوە دەكرێت ئەمە هەڵەیە، چونكە ڕووداوەكانی ئەم كتێبە بۆ بەر لە راپەڕین دەگەڕێتەوە.
* ل 198 نووسیویەتی: (بلە فلاشباك دەڵێ ئەوەی دەیڵێم گریمانەیە، مەرج نییە ڕفێندرابێ دێتەوە بیرم تەمەنم هەر حەوت ساڵ دەبوو، گەنجێكیان ڕفاند) بلە فلاشباك، چووزانێ گریمانە چییە، لە كاتێكدا خۆی كەسێكی میللی و خێڵەكییە، هاوكات چۆن لە تەمەنی هەفت ساڵان ئەو ڕووداوەی بیر ماوە؟ ئەم تێكەڵكارییە لەنێوان زمانی ڕۆماننووس و زمانی كارەكتەرەكان، بەردەوام لە ڕۆمانی كوردی دەبینرێت!
* ل 201 نووسیویەتی: (فەرمانی كوڕی خدر …. بێ لە دەرگا دان خۆی گەیاندە گوڵخاتر و گوتی، دەڵێن شەودێر لە سلێمانی دیتراوە، لەگەڵ چەند گەنجێك گوتوویانە، دەچینە ئەشكەوتی جاسەنە و ڕۆنامەی بانگی هەق دەردەكەین.) هەڵبەتە، كاتێ شەودێر ون دەبێت، چەندین كەسی ناسیاوی هەرچی شوێنیش هەیە بۆ ماوەی چوار مانگ دەگەڕێن و نازانن لە كوێیە؟ نازانم چۆن فەرمان زانی شەودێڕ بینراوە؟ لە كێی زانی؟ وێڕای ئەمەش ئەو دەمەی شەودێر ون دەبێت، هێشتا تەمەنی نەگەیشتۆتە، هەژدە ساڵان و هەر هەڤدە ساڵانە، ئیدی ئەو چۆن زانیاریی لەسەر ئەشكەوتی جاسەنە و ڕۆنامەی ئومێدی ئیستقلال و مێژووی شێخ هەیە؟
ڕۆماننووس كاتێ باس و ڕووداوێك، لە ڕۆمانەكەی دەخاتە ڕوو، دەبێ زەمینەکەی لە ڕووی بابەتی و مێژووییەوە بۆ بسازێنێت، دەنا خوێنەر گومان لەو ڕووداوانە دەكات، كە ڕوو دەدەن. دەبێ پەیوەندی مێژوویی، كۆمەڵایەتی، كەسی و هزری لەنێوان ڕووداوەكان و سەردەم و قۆناغەكان هەبێت دەنا كارەكتەرەكان، لەمیانەی گێڕانەوەی ڕووداوەكانەوە، دەكەونە هەڵەوە.
* ل 204 نووسیویەتی: (عەبە چوستە و ڕەسوو مزگێنی، دەڕۆنە نەقڵیات و لەڕانیەوە دەچنە سلێمانی. چوستە لەوێ كەسێك دەبینێت و سۆراغی شەودێڕی برای لێ دەكات و پێی دەڵێت، برایەكمان ون بووە تەمەنی حەڤدە هەژدە ساڵانە، دەڵێن لە پاركی شار بینراوە) سەرەتا دەمەوێ ئاماژە بەوە بكەم، كە پاركی شار، لەم ساڵانەی دوایی دروست كراوە و، شەودێڕ لە هەشتاكان ون بووە، كەواتا ئەو كات پاركەكە هەر نەبووە، بۆیە باسكردنی هەڵەیە، ئەمە لەلایەك لەلایەكی دیكەوە، كاتێ دوای نسكۆی شۆڕشی ئەیلول، شەودێر لە گەڵ دایك و باوك و هەردوو براكەی ئاوارەی ئیچران دەبن، تەمەنی لە دەوری یانزە ساڵانێکە، بۆیە لە كاتی ونبوونی، دەبێ تەمەنی بیست ساڵ بووبێت، بەتایبەتیش كە ئاماژەی ئەو ڕووداوە لە ڕۆمانەكە ئەوە دەردەخەن، كە شەودێڕ لە كۆتایی هەشتاكان ون ببێت.
* ل 217 نووسیویەتی: (دوای كەوتنی یەكێتی سۆڤیەت، زۆر لە ڕێكخراوە ماركسییەكان پووكانەوە، كوڕە بەنازەكەی گوڵخاتر ڕۆژانە بێ ئارەقڕشتن دەڵێ كرێكارانی جیهان یەك گرن، ئاودێر هێندە هۆگری بیروباوەڕی ڕەنجدەران دەبێت، دوای درزی نێوان ئاڵای شۆڕش و یەكێتی ئاودێریش بەهەمان دووزەلە دەژەنێت) هەڵبەتە لێرە هەڵەیەكی مێژوویی كراوە ئەویش ئەوەیە، یەكێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1991 هەڵوەشایەوە، ئاش لە ساڵی 1985 لە یەكێتی جیا بووەوە، ئەمەش لە ڕووی گێڕانەوەی مێژووییەوە یەك ناگرنەوە.
* ل 228 نووسیویەتی: (شەودێر بەو كەمە خوێندەوارییەی هەیبووە) هەڵبەتە، كەسێك مێژووی شێخی نەمر و ڕۆژنامەی ئومێدی ئیستقلال و سەردەمی ئینگلیزەكان بەوردی شارەزا بێت، هاوكات هەوڵی نووسینی شیعریش بدات و شیعرەكانی خەیام بزانێت، لە شانە نهیچنییەكان كاری كردبێت، سەروكاری لەگەڵ سیاسەت هەبووبێت، مێژووی شۆڕش و ڕووداوەكانی نەتەوەكەی شارەزا بێت، ڕێی تێدەچێت كەم خوێندەواری هەبێت؟!
وێڕای ئەمانەش لە ڕۆمانەكەدا، دوو كارەكتەر بەناوی (مستەفا شوكلاتە) و (بلە فلاشباك) هەن، كە بەهیچ شێوەیەك ئەم دوو نازناوە سەیر و نامۆ و بێ مانایانە، لە سەروبەندی رووداوەكانی ڕۆمانەدا هەر نەبوونە. شوكلاتە، دیارە چییە، فلاشباكیش، وشەیەكی ئینگلیزییە و لەم ساڵانەی دواییدا دێتە نێو زمانی كوردی و بەمانی گەڕانەوە بۆ ڕابردوو دێت. ئەم دوو نازناوە، بەهیچ شێوەیەك لەگەڵ پێگەی كۆمەڵایەتی و ئاستی هزریی و هوشیاری ئەو دوو كەسە یەك ناگرێتەوە. گەرچی ڕۆماننووس باس لەوە دەكات، كە نازنێت بۆچی ئەو ناوەیان پێ دەگوترا؟ بەڵام ئەمە هەڵەیە، چونكە دەبێ پاساوێكی كۆمەڵایەتی، مێژوویی، خێزانی و كەسییان هەبێت بۆ ئەو نازناوانە، دەنا وەك وتم زۆر بێ مانا دەكەونەوە. دواجار دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم، كە ئەم كتێبە، دەچێتە خانەی گێڕانەوەی بیرەوەرییەوە نەك ڕۆمان و گومان دەكەم كارەكتەری نێو رۆمانەكە، واتا شەودێڕ، هەر نووسەری رۆمانەكە خۆی بێت، بەتایبەتیش كە چەند جارێك ناوی گوندی گوڵان دەهێنێت. چەند ڕووداوێكی لاوەكیش تێكەڵ بە باسی سەرەكی كتێبەكە كراون كە پێویست نین و دەكرێ لە چاپی دووەم، سەرلەنوێ ڕووداوەكان دابڕێژێتەوە و بە كەمترین گێڕانەوە ڕووداوەكان باس بكات و مەرج نییە ڕۆمان و یادەوەری هەر درێژدادڕ بن، كە ئەمە لە لایەنی هونەریی دەقەكە كەم دەكەنەوە. هاوكات، بەداخەوە رۆمانەكە گەرچی دوو كەس گوایە هەڵەبڕیان بۆ كردوەوە پێداچوونەوەیان بۆ كردووە،، بەڵام دەیان هەڵەی تێدایە هێندێكیان هێندە زەقن، كە لە ڕووی واتاییەوە زۆر خەوشدارن. بۆ نموونە (شێرۆ خورشید) كراوە بە (شێر و خورشید)! ئەوانەی هەڵەبرشی كتێبێك لە ئەستۆ دەگرن، دەبێ ورد بن و هەست بە بەرپرسیاریەتی بكەن، نابێ هەر تەنها ڕاگوزەرانە سەیری وشەو پەڕەگرافەكان بكەن، مەگەر بۆ ناویان وەك هەڵەبڕ لە سەر كتێبەكە نووسراوە؟!
* پەراوێز: گوڵخاتر، ڕۆمان، نووسینی: هەمزە گوڵانی، ساڵی چاپ _ 2025.