ئازاد ساڵح نادر*
لەم ساڵانەی دواییدا هەرێمی کوردستان شایەتی گۆڕانکاری بەرچاو بوون لە بوارەکانی تەکنەلۆجیای دیجیتاڵی و ئاسایشی زانیاریدا. لەگەڵ فراوانبوونی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای زانیاری و پەیوەندییەکان لە دامەزراوە حکومی و تایبەتەکاندا، پێویستی بەرزکردنەوەی پراکتیکەکانی ئەخلاقی ئاسایشی زانیاری بۆ دڵنیابوون لە پاراستنی زانیاری، پاراستنی نهێنی و یەکپارچەیی زانیاری زیادی کردووە.
ئەخلاقی ئاسایشی زانیاری؛ کۆمەڵێک بەها و ستانداردە کە ڕەفتاری تاک و ڕێکخراوەکان لە بەکارهێنان و پاراستنی زانیاریدا بەڕێوەدەبەن. ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە کەمکردنەوەی مەترسییە ئەلیکترۆنییەکان کە بە خێرایی زیاد دەبن، بە تایبەت لە ژێر ڕۆشنایی ئەو هەڕەشە پێشکەوتووانەی کە ڕووبەڕووی ڕێکخراوەکان دەبنەوە، کە هەندێکجار دەبێتە هۆی پێشێلکارییەکان کە زیانێکی بەرچاوی دارایی و ئەخلاقییان لێدەکەوێتەوە.
گرنگی ئەخلاقی ئاسایشی زانیاری
– دروستکردنی متمانە: پراکتیزە ئەخلاقییەکان متمانەی گشتی و کڕیاران لە ئاسایشی ڕێکخراوە دیجیتاڵییەکان بەرز دەکەنەوە.
– پابەندبوونی یاسایی: یارمەتیدانی ڕێکخراوەکان بۆ پابەندبوون بە یاسا و ڕێسا نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکانی پەیوەست بە پاراستنی زانیارییەکان.
– پاراستنی نهێنی: دڵنیای دەدات لە ڕێزگرتن لە نهێنی تاک و کارمەند و کڕیار.
– ڕێگریکردن لە سەرپێچیەکان: ئەگەری تاوانی ئەلیکترۆنی وەک هاککردن و ساختەکاری و سیخوڕی کەمدەکاتەوە.
ئاڵنگارییەکانی ئێستا
سەرەڕای ئەو هەوڵانەی کە دراون، هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی چەندین تەحەددا دەبنەوە لە جێبەجێکردنی ئەخلاقی ئاسایشی زانیاری، لەوانە نەبوونی هۆشیاری دامەزراوەیی، لاوازی ژێرخانی تەکنیکی، بۆشایی یاسادانان، کەمیی کارمەندی پسپۆڕ و ڕاهێنراو. هەروەها سروشتی ئاڵۆزی هێرشە ئەلیکترۆنییەکان پێویستی بە نوێکردنەوەی بەردەوامی ستانداردە ئەمنییەکان هەیە.
پراکتیزەکان بۆ بەرەوپێشبردنی ئەخلاق
١- ڕاهێنان و هۆشیاری بەردەوام: لە ڕێگەی وۆرک شۆپ و بەرنامەی ڕاهێنانەوە بۆ هۆشیارکردنەوەی خەڵک لە هەڕەشە ئەمنییەکان و چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵیان بە شێوەیەکی ئەخلاقی.
٢- پەرەپێدانی چوارچێوەی یاسایی و سیاسەتی ئەمنی: دڵنیابوون لە سزای ڕێگری و هاندان بۆ پابەندبوون.
٣- جێبەجێکردنی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی ئاسایش: وەک کۆدکردن، سیستەمی ڕەسەنایەتی فرە فاکتەری، و چاودێریکردنی بەردەوامی سیستەم.
٤- دامەزراندنی ناوەندە تایبەتمەندەکانی ئاسایشی ئەلیکترۆنی: بۆ پاڵپشتی و بەرزکردنەوەی تواناکانی دامەزراوەکان بۆ وەڵامدانەوەی هێرشەکان و پاراستنی داتاکانیان.
٥- هاوکاری هەرێمی و نێودەوڵەتی: بۆ ئاڵوگۆڕی شارەزایی و باشترین پراکتیزە ئەمنییەکان.
ئاسۆی داهاتوو
ساڵانێکە عێراق و هەرێمی کوردستان پێشەنگی ڕێبازە ستراتیژییەکانن بۆ بەرزکردنەوەی ئاسایشی ئەلیکترۆنی، لەوانە پەسەندکردنی ستراتیژییەکانی ئاسایشی ئەلیکترۆنی نیشتمانی (2022-2025)، کە بناغەکانی بەهێزکردنی پراکتیک و ئەخلاقی ئاسایشی زانیاری لە دامەزراوە جیاوازەکاندا دانا. لەگەڵ بەردەوامبوونی چاوەڕوانکراوی گەشەپێدانی دیجیتاڵی، ئەم هەوڵانە پێویستیان بە زیادکردنی وەبەرهێنان دەبێت لە پەروەردە و ڕاهێنان، نوێکردنەوەی یاساکان، و بەرزکردنەوەی هاوکاری نێودەوڵەتی بۆ دابینکردنی ژینگەیەکی زانیاری پارێزراوتر و متمانەپێکراوتر.
سەرچاوەکان:
1. سەنتەری ئەلبەیان بۆ لێکۆڵینەوە و پلاندانان (2016) “ئاسایشی ئەلیکترۆنی”، لەم لینکەدا دەستدەکەوێت: www.bayancenter.org [دەستگەیشتن بە 6ی ئەیلوولی 2025].
2. گۆڤاری گریق الشعب (2022) “رێگا سەرەتاییەکان بۆ پاراستنی زانیاری لە دامەزراوەکانی دەوڵەتدا”، لەم لینکەدا دەستدەکەوێت: www.tareeqashaab.com [دەستگەیشتن بە 6ی ئەیلوولی 2025].
3. گۆڤاری توێژینەوە نێودەوڵەتییەکان (2024) “بەرزکردنەوەی ئاسایشی ئەلیکترۆنی لە عێراق: ئاستەنگ و دەرفەتەکان”، لەم لینکەدا دەستدەکەوێت: https://jcis.uobaghdad.edu.iq [دەستگەیشتن بە 6ی ئەیلوولی 2025].
4. بانکی ناوەندی عێراق (2024) “وۆرکشۆپی ئاسایشی ئەلیکترۆنی لە هەولێر”، لەم لینکەدا دەستدەکەوێت: https://cbi.iq [دەستگەیشتن بە 6ی ئەیلوولی 2025].
5. کوردستان 24 (2024) “چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ کێشە و پرسە ئەخلاقییەکان لە سەردەمی تەکنەلۆژیای زانیاریدا”، لەم لینکەدا دەستدەکەوێت: https://kurdistan24.net [دەستگەیشتن بە 6ی ئەیلوولی 2025].
6. زانکۆی الشعب (n.d.) “بەڵگەنامەی سیاسەت و ستانداردەکان بۆ ئاسایشی زانیاری و هاوبەشکردنی زانیاری”، لەم لینکەدا دەستدەکەوێت: https://alshaab.edu.iq [دەستگەیشتن بە 6ی ئەیلوولی 2025].
*پسپۆر لە بواری کارگێری و ئابووری