سەدیق سەعید ڕواندزی
نەتەوە، یەكەیەكی گرێدراوی كۆمەڵایەتی و سیاسی و هزری و كولتوورییە، ئەم یەكەیە، لە چەندین بەها و پرەنسیپی هاوبەش، لە شێوەی زمان، كولتوور، خاك، داب و ترادیسیۆنی كۆمەڵایەتی پێك دێت. ئەم ویستە هاوبەشە، دواجار لە شوناسێكدا بە ناوی ناسیۆنالیزم، لە ڕووی هزرییەوە بەرجەستە دەبێت و ئەو بەها و پرەنسیپپە هاوبەشانە، دەبنە شوناسی جیاكەرەوەی پێكهاتەیەكی كۆمەلاچیەتی ئەتنیكی لەیەكتری. بێگومان نەتەوە بەرلەوەی چوارچێوەیەكی سیاسی شێوە دەوڵەتی هەبێت، ئەوا كولتوور و زمان و خاكی هاوبەشیان هەیە.
ڕاستە ناسیۆنالیزم بە مانا چەمكییەكەی، چەمكێكی سیاسی و هزری مۆدێرن و بەرەنجامی قۆناغەكانی دوای شۆڕشی فەرەنسی و سەردەمی ڕێنساسە و بیرمەندانی ڕێنساس، لە شێوەی لۆك و مۆنتسكیۆ، شوناسێكی مۆدێرن بەو چەمكە دەدەن، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە، ناسیۆنالیزم مێژووی دروستبوونی نەتەوەیە، بە پێچەوانەوە خانی سێ سەدە زیاتر بەر لە خۆرئاواییەكان، بنەماكانی ناسیۆنالیزمی كوردی لە مەم و زین داڕشتووە، كە سەرهەڵدانی شیعری سیاسیش هەر لە دەست پێ دەكات نەك حاجی، كە لە دەرفەتێكدا دێینەوە سەر ئەو باسە. كەواتە، نەبوونی ناسیۆنالیزم، بە مانای نەبوونی نەتەوە نایەت. مەریوان قانع لە كتێبی (ناسیۆنالیزم و سەفەردا) دەنووسێت:
(ناسیۆنالیزم بە پلەی یەكەم پێكهاتەیەكی سیاسییە نەك كولتووری) بێگومان بەر لە ناسیۆنالیزمبوونی هەر نەتەوەیەك، پێشتر چەندین بەها و پرەنسیپی نەتەوەیی و كولتووری هاوبەش بوونیان هەیە. ئەم بەهایانە، بە تێكڕایی ئەو یەكە گرێدراوە كۆمەڵایەتییە گشتییە دروست دەكەن، كە لە نەتەوە بەرجەستە دەبێت. بە پێچەوانەوە بوونی ناسیۆنالیزم بە پلەی یەكەم پەیوەستە بە زمان و خاك و كولتووری هاوبەشەوە. ڕاستە دەوڵەت چوارچێوەیەكی سیاسی و دامەزراوەیی بەو نەتەوەیە دەدات، بەڵام ئەمە مانای وا نییە گەر ناسیۆنالیزمی نەتەوەیەك بواری ئەوەی نەبووبێت بە سیاسی بێت، ئیدی ناسیۆنالیزم نییە. دەشێ لێرەدا نموونە بە هەردوو نەتەوەی كورد و ئەمازیغ بێنینەوە .
ئەم دوو نەتەوەیە، تا ئێستاش ژێر دەستە و چەوساوەن. ئەمازیغەكان هەموو شتێكیان جیایە لە عەرەبەكان، بگرە كولتوور و لایەنی بیناسازیی و شێوەی هەڵكەوتەی جوگرافیان كە بە سەر چوار وڵاتی باكوری خۆرئاوای نیشتمانی عەرەبی دابەش بوونە، ئەوەندەی لە كورد نزیكە لە عەرەبەكان نا ! ئەمازیغەكان، زمان و فەرهەنگی تایبەت بە خۆیان هەیە، بەڵام هەتا ئێستا هاوشێوەی كورد، دابڕا و پارچە پارچە كراون و بە داخەوە دەچەوسێنرێنەوە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا جیهان ئەمازیغەكان وەك بەشێك لە عەرەبەكان نابینێت، وەك ئەوەی كوردیش بە بەشێك لە نەتەوەی فارس و عەرەب و تورك نابینن، چونكە دوو نەتەوەی جیان. ئەم دوو نەتەوەیە، بواری ئەوەیان نەبووە بە مانا سیاسییەكەی بەرجەستەی شوناسی نەتەوەییانەی خۆیان بكەن، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا، سەدان ساڵە ئەم دوو نەتەوەیە، وێرای ئەو هەموو ستەم و داگیركاریی و هەوڵی لە نێوبردنەی بەرانبەریان دەكرێت ماونەتەوە، گەرچی دەوڵەتی خۆشیان نییە! ئەمەش دەرەنجامی ئەو بەها هاوبەشە كولتووریانەیە، كە لە دەرەوەی چەمكی سیاسی، مانایەك بە شوناسی نەتەوەیی دەدەن. بێگومان ڕاستە بوونی دەوڵەتێكی سەربەخۆ، ئاماژە سیاسیی و ناسیۆنالییەكانی نەتەوەیەك لە ئاستی سیاسی دەگەینن، بەڵام بوونی كولتوور و بەهای نەتەوەییانەی هاوبەش، گرنگترە لە بوونی سیاسی نەتەوەییانە، چونكە ئەو بەهایانە بە تایبەتیش زمان، زامنی مانەوەی نەتەوەیەكی ژێر دەستەن، بۆیە بەردەوام زمانی نەتەوەی ژێر دەست و داگیركراو، ئامانجی یەكەمی دژمنان بووە، چونكە مانەوەی زمان واتا مانەوەی نەتەوە. ئەگەر ئەو نەتەوەیە ژێر دەستەش بێت لە ڕووی سیاسییەوە، بەڵام پارێزگاری لە زمانەكەی بكات، دەتوانێت لە بەرانبەر هەموو سڕینەوەیەكی نەتەوەیانە بوەستێتەوە. نووسەر لە بەشێكی دیكەی كتێبەكەیدا دەنووسێت: (ناسیۆنالیزم لە ئەدەبی كوردی سەدەی نۆزدەهەمدا غائیبە) بێگومان نووسەور لێرەدا، ڕەنگە مەبەستی فۆرمی سیاسی نەتەوە بێت، بەڵام ئەدەبی كوردی لە خانییەوە بۆ ئێستا، لە هیچ كات و سەردەمێكدا، بێ ڕەنگدانەوەی گوتاری ناسیۆنالییانە نەبووە و نابێت، چونكە ئێمە نەتەوەیەكی ژێر دەستەین، بە تایبەتیش لە سەدەی نۆزدە، كە تیایدا زمانی كوردی، وەك یەكێك لە دیارترین توخمەكانی ناسیۆنالیزم، دەبێتە گوتاری سەرەكی ئەدەبی كوردی.
نالی باس لە كوردیبوونی شیعرەكانی دەكات و باكی بەوە نییە پێی بڵێن خۆ كوردییە و هەركەس نادان نەبێ دەبێ تاڵب مانای شیعرەكانی بكات. حاجی قادر و چەندان شاعیری دیكەی كوردیش، بواری كاریان لە سەر گوتاری نەتەوەیی كوردی كردووە، ئەمە وێرای ئەو هەموو میرنشینانەی لە سەدەی نۆزدە بوونیان هەبووە، كە ڕاستە یەكگرتوو نەبوونە، لە نێو خۆیاندا، لە ململانێ و دژایەتیكردنی یەكتر دابوونە، بەڵام هەر بوونی ئەو میرنشینانە، ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە كورد وەك نەتەوە، بیری لە بوونی دەسەڵاتێكی نەتەوەییانە، لە سەر خاك و نیشتمانی خۆی كردۆتەوە.
بگرە، خانی لە سەدەی شانزە و لە مەم و زیندا، باس لە نەبوونی میرێك و دەسەڵاتێك دەكات و پەرۆشی ئەوەیە، كە ئەگەر كوردیش دەسەڵاتدارێكی هەبووایە، ئیدی هیچ كام لە تورك و فارسەكان، نەیاندەتوانی كوردستان داگیر بكەن. ئەدەبی كوردی، لە هەموو سەردەمێكدا، ڕەنگدانەوەی گوتاری نەتەوەییانە بووە و گوزارشتی لە بوونی ژیر دەستەیی و چەوساوەیی گەلی كورد كردووە، بۆیە باسكردن لەوەی ناسیۆنالیزم لە ئەدەبی كوردی سەدەی نۆزدە غائیبە، حوكمێكی ڕەهایە و ناتوانرێت زانستییانە بسەلمێنرێت. نووسەر لە بەشێكی دیكەی كتێبەكەیدا دەنووسێت:
(جیهانگیری دەبێتە هۆی لاوازبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی و بە بەردەوامی نەتەوە ڕووخسارە نەتەوەییەكانی خۆی دەدۆڕێنێت) هەڵبەتە گۆڕانكارییە سیاسییەكانی دوای نەمانی دنیای دوو جەمسەریی و بە جیهانیبوونی نەتەوەكان، پێچەوانەی ئەو واقیعەی سەلماند، بەوەی كە لە سەردەمی جیهانگیردا نەتەوە نەك هەر كۆتایی نەهات، بەڵكو هێزی دیكەی سیاسی نەتەوەپەرست، تا ئاستی ڕەگەز پەرستی دروستبوون. سەر لە نوێ گەشەكردنەوەی هزری شۆفێنییانە لە ئەوروپا و سەركەوتنی پارتە ڕاستڕەوە ناسیۆنالستەكان و پاشەكشەی سۆسیال دیموكراتەكان، پێچەوانەی ئەو بۆچوونە دەسەلمێنن، كە بڕوایان وابوو ئیدی جیهان گوندێكی بچووكە و نەتەوە نامێنێت. باسكردن لەوەی لە دنیادا، ئیدی نەتەوە نامێنێت و جیهانگیری دەبێتە جێگرەوەی هەموو نەتەوەیەك، لە ڕاستیدا وەهمە،چونكە هەرگیز فەرەنسیەك لە ڕووی نەتەوەییەوە خۆی بە ئەڵمانی نازانێت، ئیتاڵییەك خۆی بە سوێدییەك نازانێت، بگرە عەرەبەكان، كە زمانی هاوبەش، كولتووری هاوبەش، خاك و مێژووی هاوبەشیان هەیە،خۆیان بەیەك نەتەوە نازانن و سۆماڵییەكی خێڵەكی و دواكەوتووی بێ بڕوانامە، خۆی بە عەرەبێكی سعودی نازانێت. تەنانەت گەلی بیابانی خۆرئاوا، خۆیان بە بەشێك لە مەغریبییەكان نازانن. پێشكەوتن و گۆڕانكارییەكانی جیهان لە ڕووی سیاسیی و ژیارییەوە، ئەوەی سەلماند كە هیچ كاتێك نەتەوەكان لە نێو یەكتریدا ناتوێنەوە، ئەمە لە وەهمێك زیاتر هیچی تر نییە.
جیاوازی نەتەوەكان، خەسڵەتێكی مێژوویی، فەرهەنگی، سیاسی و هزرییە و هیچ كات و سەردەمێك، هیچ گۆڕانكارییەكی جیهانی، ناتوانێت نەتەوە كۆتایی پێ بێنێت. تەنانەت پەروەدیگار بە دەقی قورئانی پیرۆز، باس لە دروستكردنی نەتەوەكان، بە زمان و شێوەی جیاواز دەكات، ئیدی هیچ كاتێك مرۆڤایەتی یەك شێوە و ڕەنگ و زمانی نابێت. ژاپۆنییەكان لە سەرەتادا، زمانێكی نەتەوەیی تایبەت بە خۆیان نەبوو، بەڵكو زمانی چینیان بەكار دەهێنا، بەڵام بۆ ئەوەی ژاپۆنیبوونی خۆیان وەك نەتەوە بسەلمێنن، ئیدی زمانێكی تایبەت بە خۆیان لە پاشماوەی زمانی چینی و كۆرییەكان بۆ خۆیان دانا. گەلانی ناوەڕاستی ئاسیا، لە شێوەی ئۆزبەكی و كرغیزی و كازاخی، هەموو شتێكیان وەك یەكە، كە چی هیچ كاتێك خۆیان بە یەك نەتەوە نازانن، بەلقانییەكان بە هەمان شێوە، ئەسكندنافییەكان بە هەمان شێوە. ئیدی باسكردن لەوەی جیهانگیری دەبێتە هۆی نەمانی نەتەوە، مەحاڵە، چونكە نەتەوە پیرۆزتر و مەزنترە لە بە جیهانیبوون. دواجار دەەڵێم، نووسەر هیچ كاتێك نابێت حوكمی ڕەها و یەكلاكەرەوە، لە بارەی پرس و بابەتێكی سیاسی و نەتەوەیی و كولتووری بدات، چونكە زۆرجار گۆڕانكارییەكانی سەردەم، كە شتێكی حەتمییە، پێچەوانەی ئەو ڕەهابوونە دەسەلمێنێت، وەك ئەوەی بە جیهانیبوون، نەك ڕووخسارەكانی هیچ نەتەوەیەكی لە نێو نەبرد بەڵكو بووە هۆكاری سەرهەڵدانی بزاوتی نەتەوەیی توندرۆتریش، كە هەموو شتێك تەنها لە بوونی نەتەوەییانە دەبینێت و هەوڵ بۆ سڕینەوەی ئەوانیتریش دەدات، لە پێناو مانەوەی خۆی.
*پەراوێز: ناوی كتێب: ناسیۆنالیزم و سەفەر، نووسینی مەریوان قانع.