ئازاد ساڵح نادر*
هەرێمی کوردستانی عێراق نوێنەرایەتی ئەزموونێکی ناوازە دەکات لە بەڕێوەبردنی سامانی گشتی و پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان، بەتایبەتی لە ژێر ڕۆشنایی ئەو قەیرانە دووبارەبووانەی هەرێم لە ساڵی 2014 ەوە ڕووبەڕووی بووەتەوە دوای بڕینی بودجە کە حکوومەتی فیدراڵی لێیەوە دارایی هەرێمەکەی دابینکراربوو. سەرەڕای ئەمەش هەرێم توانیویەتی لە سەر ڕێگای گەشەسەندنی هەمەلایەنە بەرەو پێشەوە بچێت و زۆر لەو ئاستەنگە دارایی و ئیداریانەی تێپەڕێنێت کە بارگرانییان لەسەر باقی عێراق کردووە.
پێشینە و کاریگەری قەیرانی دارایی
لە ساڵی 2014 حکوومەتی فیدراڵی لە بەغدا کە بڕینی بودجەی کارپێکردنی هەرێمی کوردستانی ڕاگەیاند و بەکردار جێبەجێی کرد بە داخەوە، ئەوەش بوە هۆکاری پەرەسەندنی ناکۆکییە سیاسی و ئابوورییەکان لە نێوان هەریم و بەغدا، کە هەرئەو کات پێ دەچوو بریارێکی سەر بە ئەجیندای دەرەکی بووبێت کەلە دواییش سیماکانی دەرکەوت وە ئەنجامەکان بریتی بوون لە کەمیی سەرچاوەی دارایی پێویست بۆ پێدانی مووچە و جێبەجێکردنی پڕۆژە گشتییەکان. پێشبینی دەکرا ئەمە ببێتە هۆی تێکچوونی خزمەتگوزارییەکان و وەستانی گەشەسەندن لە هەرێم، بەڵام واقیع لە کوردستان جیاوازتری سەلماند.
مۆدێلی حوکمڕانی کوردستان: نەرمی و داهێنان
هەرێمی کوردستان لە توانایدایە بۆ گرتنەبەری مۆدێلێکی حوکمڕانی نەرم و نیان و داهێنەرانە کە سەرچاوە سنووردارەکان لەبەرچاو بگرێت. هەرێم لەبری ئەوەی تەنها پشت بە گواستنەوەی دارایی لە بەغداوە ببەستێت، دەستیکرد بە بەکارهێنانی سەرچاوە داراییەکانی خۆی و باشترکردنی کارایی خەرجییەکان لەوانەش بەبازاڕکردنی بەرهەمە کشتوکالییەکان وەک پەتاتە و هەنار و هی تر بۆ دەرەوەی وڵات بە هەوڵی مەسرور بارزانی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران و هەوڵی وەزارەتی کشتوکاڵ، چاککردن و پەرەپێدانی کەرتی گەشتیاری و پلانی تۆکمە لە هەمو بوارەکان بۆ زیاد کردنی سەرچاوەی دارایی هەرێم کە ئەمەش لەو دواییەدا ڕەنگی دایەوە و بەکردار پێگەی دەرکەوت .
– هەمەچەشنکردنی سەرچاوە داراییەکان: پەرەپێدانی کەرتی تایبەت لە ڕێگەی دامەزراندنی کۆمپانیا و دامەزراوە ناوخۆییەکان و پشتگیریکردن لە وەبەرهێنانی بیانی و ناوخۆیی یارمەتیدەر بووە لە بەرهەمهێنانی سەرچاوەی نوێ.
– چاکسازی کارگێڕی: هەرێم پشتی بە مۆدێرنکردنی سیستەمی کارگێڕی و دیجیتاڵی و جێبەجێکردنی بەرنامەکانی حوکمڕانی ئەلیکترۆنی و باشترکردنی ئەدای دامەزراوەیی بەستووە بۆ ئەوەی زۆرترین دراوی پڕۆژەکان دابین بکات بەبێ بەفیڕۆدان.
– هاوبەشی و هاوکاری نێودەوڵەتی: سوودی لە پشتیوانی تەکنیکی و دارایی لەلایەن ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و کۆمەڵگەی مەدەنی وەرگرتووە بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەکانی گەشەپێدان لە کەرتەکانی تەندروستی، پەروەردە، و ژێرخانی ئابووری و هی تر .
لە کاتی بەراوردکردنی کەرتی تەندروستی، خزمەتگوزاری، ئاو، و کارەبا لە هەرێم لەگەڵ هاوتاکانیان لە باقی عێراق، کەلێنی بەرچاو لە کوالێتی خزمەتگوزاری و بەردەوامیدا دەردەکەوێت:
– کەرتی تەندروستی: هەرێمی کوردستان تا ڕادەیەک دراوی زیاتری بۆ خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان دابین کردووە، ئەمەش بوتە هۆی باشترکردنی کوالیتی نەخۆشخانەکان و دابینکردنی دەرمان، بە پێچەوانەی پارێزگاکانی دیکە کە ڕووبەڕووی کەمیی دارایی و کەرەستەی توند دەبنەوە، هەرچەندە حکومەتی فیدرال هاوکاری ئەم کەرتەشی نەکردووە .
– کارەبا و ئاو: کوردستان وەبەرهێنانێکی زۆر لە پرۆژەکانی گەشەپێدان دەکات بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا باشترین شاهیدیش پرۆژەی رووناکی یە، ئاوی پاک و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بەردەوام، هاوکات عێراقی فیدراڵی بەدەست پچڕانی دووبارەی کارەبا و نەبوونی چارەسەری بەردەوام دەناڵێنێت بەهۆی بەفیڕۆدانی دارایی و لاوازی بەڕێوەبردن.
– هاتوچۆ و گواستنەوە: جێبەجێکردنی سیستەمی هاتوچۆی هاوچەرخ لە کوردستان سەلامەتی هاتوچۆ و کارایی گواستنەوەی زیاتر کردووە بە بەراورد بە هەندێک لە شارەکانی عێراق کە پلان و جێبەجێکردنی کاریگەریان نییە.
– خەرجی و حوکمڕانی: لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە عێراق بەهۆی گەندەڵی و لاوازی چاودێرییەوە ساڵانە بەدەست بەفیڕۆدانی دارایی زۆرەوە دەناڵێنێت کە دەگاتە ملیارەها دۆلار، هاوکات کوردستان پێشکەوتنی بەرچاوی لە کۆنترۆڵکردنی خەرجییەکانی حکوومەت لە چوارچێوەی ستانداردەکانی حوکمڕانی باشدا نیشانداوە. هۆکارەکانی ئاسانکاری بۆ تێپەڕاندنی ئاستەنگەکان لە هەرێمی کوردستان
– سەقامگیری ئەمنی: سەرەڕای گرژییە ناوچەییەکان، هەرێم ئاستێکی بەرزی ئاسایشی پاراستووە، ئەمەش بووەتە هۆی ڕاکێشانی وەبەرهێنان.
– ئاڕاستەکردنی گەشەپێدان: سیاسەتێکی هۆشیاری حکوومەتە بۆ هەمەچەشنکردنی ئابووری و پشتگیریکردنی کەرتە ڕاستەقینەکان.
– سەرکردایەتی کاریگەر: سەرکردەی کارگێڕی و چاکسازی کە شەفافیەت و باشترکردنی حوکمڕانی لە باوەش دەگرن.
– بەشداریکردنی کۆمەڵگا: بەشداری چالاکانەی کۆمەڵگەی مەدەنی و کەرتی بازرگانی لە چاودێریکردنی ئەنجامدان و پشتگیریکردنی دەستپێشخەرییەکانی گەشەپێدان.
پێشنیارەکان
هەرێمی کوردستان مۆدێلێکە بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوە سنووردارەکان و تەحەدای سیاسی و ئابووری لە ڕێگەی پلانی زیرەک و جێبەجێکردنی سەرکەوتووانەی بنەماکانی بەڕێوەبردنی سەردەم، لەگەڵ گرنگیدان بە حوکمڕانی باش و گەشەپێدانی مرۆیی.
لە بەرامبەردا عێراقی فیدراڵی وێنەیەکی جیاواز دەخاتە ڕوو، بەدەست بەفیڕۆدانی دارایی و لاوازی چاودێری و ناسەقامگیری کارگێڕییەوە دەناڵێنێت، کە ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر خزمەتگوزارییە گشتییەکان هەبووە.
ڕاسپاردەی ئەکادیمی: ئەزمونی هەرێمی کوردستان پێویستە بەردەوام لێکۆڵینەوە و شیکاری بۆ بکرێت، و سوودی لێ وەربگیرێت بۆ پەرەپێدانی ستراتیژی نیشتمانی بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان و باشترکردنی کارایی خەرجییەکان لە عێراق، هاوکات چەسپاندنی هەوڵەکان بۆ بەرزکردنەوەی شەفافیەت و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی.
* پسپۆڕ لە کارگێڕی کار