لە ژمارەیەک بەڵگەنامەی ئەرشیفی نیشتمانی بەریتــــــــــــــانیادا
وەرگێرانی شێرکۆ حەبیب
بەشی: دوانزەهەم 12
پێشەکی
سوپاسە بۆ رۆژنامەی هەولێر کە ئەو بەڵگەنامانەی بە شێوەی زنجیرە لێ بڵاو دەکرێتەوە؛ سەرجەم بەڵگەنامەکانم لە ئەرشیفە نیشتمانیەکەی بەڵگەنامەکانی بەریتانیا دەست کەوتووە و، وەختی خۆی کردوومنەتەوە عەرەبی و لە دووتوێی ١١ بەرگدا چاپ کراوە؛ مافی دووبارە بڵاوکردنەوەی بۆ نووسەر پارێزراوە؛ بەڕێز پرۆفسۆر عەبدولفەتاح بۆتانی پێشەکیەکەی بۆ نووسیوە. لێرەدا بە شێوەی بەشبەش کتێبەکە دەکەمەوە کوردی و، دەیخەنە بەر دیدی خوێنەرانی بەڕێز بۆ ئەوەی تۆزێک لەگەڵ ئەو مێژووە ئاشنا بن.
هێزی سەرەکی شۆڕشگێڕان لە ‘کۆرا هۆرێ’ـەوە بۆ بوتین گواسترانەوە:
لە ٦ی حوزەیرانەوە، ئەو شۆڕشگێڕانەی بەردەوام بوون لە ناوچەی ‘کۆرا هۆرێ’ـدا، دوو جاری هێرشیان کرایە سەر و، بەرەو دامێنی چیای بوتین لە سنووری تورکیا بەڕێ کەوتن. هەر لەو رێکەوتەدا مەلا مستەفا لە ئاکامی هێرشە ئاسمانییەکانەوە ئەشکەوتەکەی لە نزیک شێروان مەزن بەجێ هێشت. دەوترێت زۆرێک لە شوێنکەوتوانی لەم کاتەدا جێیان هێشتووە. دواتر باس لەوە کرا کە تا ٧ـی حوزەیران زۆرێک لە بنەماڵە و مەڕوماڵاتی شۆڕشگێڕان پەڕینەوە بۆ تورکیا و تەنیا شەڕکەرەکان لای شێخ ئەحمەد ماونەتەوە.
پێشنیاری بەکارهێنانی هێزە عەشایەریەکان دژی بارزان
لە بڕگەی پێشوودا ئەوە روون بۆوە کە لەو کاتەدا بەرخۆدانی شۆڕشگێڕانە بە خێرایی بەرز دەبێتەوە، بەڵام ئەوە ئەو کاریگەرییەی نەبوو کە لە هەفتەی یەکەمی مانگی حوزەیراندا لە بەغدا رووی دا و زۆرێک لەو ڕاپۆرتانەی کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێ کرا، تا چەند ڕۆژێک دوای ئەو ڕووداوانەی کە ئاماژەیان پێ دەکەن، پێیان نەگەیشت. لە ڕاستیدا لەم کاتەدا مەحاڵ بوو کە تەواوی ئەو سەرکەوتنە بەرز بنرخێنین کە پێشتر ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکان بەدەستیان هێنابوو و هێشتا هیچ ئاماژەیەک نەبوو کە شێخ ئەحمەد زوو خۆی ڕادەست بکات. لە کۆتایی مانگی حوزەیران تا ٨ـی تەمووز، ئەو زانیاریانەی لەبەردەستدا بوون ئاماژەیان بەوە نەدەکرد کە هێزی بەرخۆدانی شێخ لە هەڵوەشانەوەدایە.
یەکێک لە گرفتە سەختەکانی هەڵسەنگاندنی دۆخی ڕاستەقینە، کەمی زانیارییەکان بوو کە دەکرێت دەست بکەوێت لەبارەی دانیشتوانی دۆڵی شانتیل و هەروەها سەبارەت بە تەواوی ناوچەکە هەر لە کەناری باشووری ڕۆژهەڵاتی ڕووباری شەمدینان، بە تەواوی نیوەی باکووری ناوچەی مزوری باڵا؛ بەمەبەستی دەسکەوتنی زانیاری لە سەر ئەم بەریە، پێشتر فشارم خستبووە سەر حکومەتی عێراق بۆ دابینکردنی ئاسانکاری بۆ دامەزراندنی ناوەندێکی هەواڵگری کە پێک بێت لە ئەفسەرێکی خزمەتگوزاری تایبەت و وێستگەیەکی بێتەل لە شوێنێکی شەمدینان. هەروەها حکومەتی عێراق بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەدواداچوونی بۆ ئەگەری هێنانەناوەوەی هێزێکی پۆلیس بۆ بەشی باکووری ناحیەی مزوری باڵا لە ڕێگەی شەمدینانەوە کردبوو. ئەم پێشنیازە لە ١٧ی ئایاردا لە شێوەی پلانێک بۆ هێزێکی ناڕێک کە لە دەڤەری نێروە و ڕێکانەوە لە کەناری ڕاستی ڕووباری شەمدینان وەرگیرابوو، حکومەتی عێراق لەگەڵ ٩٠ پۆلیس بە فەرماندەیی جێگری بەڕێوەبەری پۆلیس، عەزرا ئەفەندی تێکەڵاوی کردن، بۆ ئەوەی گەمارۆ بخاتە سەر گوندەکانی شێخ ئەحمەد لە دۆڵی سیلکی.
لە غیابی کاتیی کۆمیسیاری باڵا ئەم پێشنیازە ئاراستەی من کرا. من بە توندی ناڕەزایەتیم دەربڕی بەرامبەر بە بەکارهێنانی هێزێکی لەو شێوەیە لە دۆڵی سیلکی بەهۆی مەترسی تێوەگلانی لە ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکان کە خەریک بوو دەست پێ بکا. من پێم باشتر بوو و پێشنیاری بەکارهێنانی هێزێکم کرد کە تەنها لە پۆلیس پێک هاتبێت بۆ ڕێکخستن و بەهێزکردنی ئەو ئۆپۆزسیۆنەی کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە.
هەر لە ئێستاوە دژی پیاوەکانی شێخ ئەحمەد چەند گوندێک لە بەشی باکووری ناوچەی مزوری باڵا بوون. من دژی بەکارهێنانی سەربازە ناڕێکەکان بووم، چونکە هەستم دەکرد جیاوازی ناکەن لە نێوان گوندی دۆستانە و دژمنکارانە و بۆیە ڕەنگە زیانی زیاتریان هەبێت نەک سوود. بەڵام ئەو پێشنیازە دەرفەتێکی نایابی ڕەخساند بۆ بەردەوامبوون لە دامەزراندنی بنکەیەکی هەواڵگری لەم دیوی ناوچەکە. بە چاوەڕوانی ئەوەی کە بەم زووانە هێزی پۆلیس پێک بهێنرێت، کاپتن ئێف ئێچ ئەی هاریسۆن، ئەفسەری خزمەتگوزاری تایبەت، لە موسڵەوە ڕەوانەی سوری کرا لەگەڵ پاکێجی W/T کە بۆ وەرگرتنی زانیاری لەسەر دۆخی بەشی باکووری ناوچەی مزوری باڵا و دۆڵی شانتیل ڕاسپێردرابوو. بەڵام پلانەکە ڕاگیرا، چونکە حکومەتی عێراق ئامادە نەبوو هێزی پۆلیس لە ناوچەی مزۆری باڵا بەبێ پشتیوانییەکی پێویست کۆتایی پێ بهێنێت، بەو پێیەی نەبوونی هێز تەنها بە هێزی ناڕێک و پێکەوە دەتوانرا دەست بکەوێت. هاوکات حکومەتی عێراق بیری لە بەکارهێنانی بەرفراوانتر لە باجی خێڵەکی ناڕێک دەکردەوە.
دوای گەڕانەوەی کۆمسیاری باڵا، لە 8ـی حوزەیران لە شوێنی نیشتەجێبوونی کۆنفرانسێک بۆ تاوتوێکردنی ئەم پێشنیازە ساز کرا. وەزیری ناوخۆ ئاماژەی بەوە دا، پێشنیازی بەکارهێنانی هێزی ناڕێک لە ترسی ئەوەی کە پلانەکە ئۆپەراسیۆنەکانی ئێستا کۆتایی بە بەرخۆدانی شێخ ئەحمەد ناهێنن لە کاتی خۆیدا بۆ دامەزراندنی ئیدارەی پێش زستان، لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر دەسەڵاتی ئاسمانی و سەربازی بتوانێت گەرەنتی بدات کە ئۆپەراسیۆنەکان بە سەرکەوتوویی تەواو دەبن تا کۆتایی مانگی حوزەیران، بۆ نموونە وەزارەتەکەی بێگومان هیچ هۆکارێکی نابێت بۆ بڵاوەپێکردنی هێزی عەشایەری، کۆمیساری باڵا و وەزیری بەرگری و پشکنەری گشتی سوپای عێراق من بە توندی دژی هەر دەستێوەردانێکی هێزە ناڕێکخراوەکان بووین لەم قۆناغەدا، سەرەڕای ئەو زیانە جددیانەی پەیوەستن بە بەکارهێنانی توخمە ناڕێکەکانەوە و، پێداگریم لەسەر ئەوەی کە دۆخەکە پاساوی بەکارهێنانیان نادات و هیچ هۆکارێک نییە بۆ ئەوەی باوەڕی بەوە هەبێت کە پلانی ئێستا سەرکەوتوو نابێت. من حەزم لێ بوو بزانم ئاغاکان زۆر بە تامەزرۆییەوە بەشداری لە ئۆپەراسیۆنە پێشنیار کراوەکەدا دەکەن، هەڕەشەیان لێدەکرد کە ئەگەر دەستبەجێ ڕێگەیان پێنەدرێت، بە هیچ شێوەیەک ناتوانن ئەو کارە بکەن. هەروەها یەکێک لە ئاغاکان سەردانی منی کرد و داوای کرد دەستبەجێ هێزی ناڕێک بە مەبەستی تێکشکاندنی شێخ ئەحمەد بەکار بهێنرێت.
بە ڕای من حەماسەتی ئەم ئاغاکان بۆ چوونە ناو خاکی شێخ ئەحمەد ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە دەیانزانی شێخ ئەحمەد خەریکە تەسلیم دەبێت و دەترسان ئەم دەرفەتە نایابەی بۆ تاڵانکردنی گوندەکانی لەدەست بدەن. بۆیە پێشنیارم کرد کە پلانی بەکارهێنانی هێزی ناڕێکخراوی خێڵەکی بۆ چاوخشاندنەوە دوا بخرێت بۆ دوای کۆتایی مانگی حوزەیران. کۆمسیاری باڵا بڕیاری دا تا ماوەی مانگەکە بەردەوام بێت لە ئۆپەراسیۆنەکانی ئێستا، لەگەڵ ئەگەری ئەوەی پێویست بکات چاوخشاندنەوە بە دۆخەکەدا بکرێتەوە.
پێشنیاری ڕێکخستنی بنکەکانی پۆلیس لەسەر ڕووباری شەمدینان:
ئێستا دیسان فشارم خستە سەر بەدیلی بەکارهێنانی پۆلیس بۆ دامەزراندنی زنجیرەیەک پۆست یان وێستگە بەدرێژایی کەناری ڕاستی ڕووباری شەمدینان. پاشان دەمتوانی ئەفسەرێکی هەواڵگری بۆ وەرگرتنی زانیاری لەسەر دۆخی مزوری باڵا دەستنیشان بکەم. ئەرکی بەپەلەی دیکەش هەبوون بۆ ئەوەی ئەم هێزە ئەنجامی بدات:
1. بۆ کۆنترۆڵکردنی پەڕینەوەکانی ڕووباری شەمدینان.
2. بۆ ئەوەی ڕێگە بە خێڵەکیەکانی دەڤەری بارزان بدەن بەرەو باکووری ڕۆژئاوای ڕووباری شەمدینان بپەڕنەوە و دەستدرێژی بکەن (بەبێ مەرج تەسلیم ببن).
3. بۆ ناردنی یەکەی پۆلیس بۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی ڕووباری شەمدینان بۆ پاڵپشتیکردنی ئەو عەشیرەتانەی کە ئامادە بوون دەستبەرداری دۆزی شێخ ئەحمەد بن.
ئەم پێشنیازە لە کۆنفرانسەکەدا پەسەند کرا و، دوو هێز لە یەک کاتدا ڕێک خران و بەم شێوەیە پێگەی خۆیان دانرا:
من. هێزێکی پۆلیسی 100 کەسی ناسراو بە پۆلکۆل لە 11ی حوزەیران لە شاری ئامادییە بەرەو مەیزی بەجێ هێشت.
ii _ بەهۆی نەبوونی زۆرێک لە پۆلیسەکان، فەوجێکی سوارەی پیادە ناسراو بە (کاڤکۆل) هەروەها لە 11ی حوزەیران کاڤکۆل (ئامێدی)یان بەجێ هێشت بۆ (سوری و ساید) بۆ ئەوەی دەست بەسەر بنکەکانی پۆلیسی ئەوێدا بگرن، هەروەها بە هەماهەنگی لەگەڵ (پۆلکۆل) دەوریەی ڕووباری (شەمدینان) بکەن.
کاپتن هاریسۆن ڕۆژی ١٤ی حوزەیران گەیشتە ڕێزکا و سەرقاڵی کۆکردنەوەی زانیاری بوو لەسەر دۆخی دانیشتوانی ئەودیوی شەمدینان. هاتنی سەرباز و پۆلیس کارەکانی ئاسانتر کرد و توانی زیاتر ئازادانە بجوڵێت. زۆری نەخایاند توانی زۆربەی زانیارییە سەرەتاییەکان لەسەر دۆخی نیوەی باکووری ناوچەی مەزوری باڵا بداتە بارەگای ئاسمانی و هەروەها توانی هەواڵی پێشوەختەی جموجۆڵی یاخیبووان لە ناوچەی چیای بوتین بەدەست بهێنێت.
زانیارییەکانی ئاماژەیان بەوەدا کە زۆرینەی گوندەکانی باکووری مزوری باڵا ئامادەبوون بۆ ئەوەی داخەڵە (تەسلیمبوون) بن، بەڵام لەو سەردەمەدا هیچ پردێک نەبووە و دانیشتوانەکە هیچ ئامرازێکیان نەبووە بۆ پەڕینەوە لە شەمدینان بۆ ناو خاکی عێراق، بۆیە پردێک لە نزیک دیاریان دروستکرا. دووبارە بڵندگۆی ڤیکتۆریا لە ١٦ی حوزەیران بەکارهێنرا بۆ ئاگادارکردنەوەی دانیشتوان لە بوونی پردەکە و فەرمان بە بەرپرسی هەر گوندێک کە بێنە دیاری و داخەڵا (ملکەچبوون) پێشکەش بە حکومەت بکەن. ئاگادار کرانەوە کە دوای سێ ڕۆژ ڕەنگە هێرشێکی ئاسمانی بۆ سەر هەر گوندێک ئەنجام بدرێت کە خۆی ڕادەست نەکات. بەرەبەیانی ١٦ـی حوزەیران بارودۆخی پەخشکردن زۆر باش بوو و لە چەند ڕۆژی دواتردا بەرپرسانی نزیکەی هەموو گوندەکان هاتبوون بۆ ئەوەی داواکاری خۆیان پێشکەش بکەن.
تا 12ـی حوزەیران ئاماژەیەک بۆ ئەوە هەبوو کە شێخ ئەحمەد خۆی ئامادە دەکات بۆ جێهێشتنی ناوچەکە. دانیشتوانی دۆڵی کانی بووت و شێروان مەزن لە یەکەم دەرفەتدا نیازی خۆیان بۆ خۆبەدەستەوەدان ڕاگەیاندبوو و پشتڕاست کرایەوە کە ئێستا ناوچەی کۆرا هۆری چۆڵ بووە. بەڵام تا ئێستا نازانرێت ئایا شێخ ئەحمەد بەنیازی ئەوە بووە بچێتە فارس یان تورکیا، یان هەوڵ دەدات لەسەر لوتکەی فەلاتی گۆڤەند خۆی ڕابگرێت. ئەم فەلاتە بەرزە (7000 _ 8000 پێ) کە ئاوی نییە و بەهۆی ئەوەی لە سنووری تورکیا دایە دەست پێناگات،
تا ١٤ی حوزەیران باس لەوە کرا کە شێخ ئەحمەد لە ناوچەی زیت لەگەڵ شوێنکەوتووانی لە بناری زنجیرە چیای بوتین بەرەو باکووری ڕۆژئاوا بووە، هەروەها هەوڵی دانوستان دەدات لەگەڵ تورکەکان بۆ بەدەستهێنانی مەرجی گونجاو بۆ تەسلیمبوونیان، لەگەڵ ژمارەیەک گوندنشین و خێزانەکانیان کە لە ناوچەی ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکانەوە چۆڵکراون بۆ خاکی ژێر ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکان. ئێستا ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکان بە شێوەیەکی بەردەوام لە زیادبووندا بوون و خەریک بوو ڕوون بووەوە کە بزووتنەوەی یاخیبووان لە لێواری داڕمانی تەواوەتیدایە.
دامەزراندنی ناوەندێک لە شێروان مەزن:
لە 15ی حوزەیران، دوای ئەوەی دیکوڵ لە دۆندامەرا گروپی گوندەکانی شێروان مەزن ڕووپێوی کرد و بینی چۆڵ بوون، لە 17ـی حوزەیران ناوەندێکی لە شێروان مەزن دامەزراند، تا 18ی حوزەیران زانی کە هێزەکانی تورکیا لە پێگەی نێوان قەلاتی گۆڤەند و ڕووباری حاجی بەی بوون و هەوڵی ڕێگری و ڕووبەڕووبوونەوەی هەر هەوڵێکی شێخ ئەحمەد یان شوێنکەوتووانی دەدەن بۆ چوونە ناو تورکیا مەگەر خۆیان ڕادەست نەکەن و چەکەکانیان ڕادەست نەکەن.
لە بەشی ئایندەدا:
• دەکارخستنەوەی بڵندگۆکان
• پێشکەوتن بۆ هۆبا
• بۆردومانی زیت
• پێشکەوتنی دیکۆڵ لەسەر زەیت
• داگیرکردنی تەواوی ناوچە یاخیەکان
• ئەنجام