ساسان حیکمەت
بەشی دووەم و کۆتایی
دەست گەیشتنی هەرێم بە سەرچاوەکانی وزە و هەڵکشانی سەنگی جیۆپۆڵیتیکی هەرێم ، لە لایەن هێزە ناوخۆییەکانی عێراق و بەشێک لە هێزە هەرێمیەکانیش بە هەڕەشە بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی عێراق و دەوڵەتانی دراوسێ دەزانرێت هەر بۆیە دژایەتیکردن و سیاسەتی تاکڕەویی حکوومەتی عێراق و پێشێل کردن و جێبەجێنەکردنی دەستوور لە لایەن بەشێک لە حزبە دەسەڵاتدارەکانی عێراق و گەماڕۆدان و پشتگوێ خستنی کورد بەشێکن لەو ڕێ و شوێنانەی کە لەم ڕووەوە گرتوویانەتە بەر .
تا ڕادەیەکیش کۆماری ئیسلامی ئێرانیش کە دراوسێیەکی ستراتیژی و گرنگی هەرێمی کوردستانە ترسی لەم جۆرە هەنگاوانەی هەرێم هەیە بۆیە هاوئاهەنگی سیاسی و سەربازیی لە گەڵ بەشێک لە هێزەکانی عێراق هەیە .
تورکیاش لەگەڵ ئەوەی پەیوەندییەکی باشی سیاسی و ئابووری لە گەڵ هەرێم دا هەیە، بەڵام لەستراتیجیەتی تورکیا دا هەرێمی کوردستان جیا ناکرێتەوە لە ناوچە کوردنشینەکانی وڵاتەکەی و بریتیە لە درێژبوونەوەیەکی جیۆپۆڵیتیکی کورد کە پێویستی بە ڕێکخستنە بە جۆرێک لە ژێر
کۆنتڕۆڵی خۆیان دا بمێنێتەوە.
سەبارەت بە ویلایەتەیەکگرتوەکان لە ڕابردوو و ئێستاش دا بە بەردەوامی جەختیان لە سەریەکپارچەیی خاکی عێراق کردووەتەوە و لە دوای ڕووخانی حکوومەتی بەعس لە ساڵی 2003 ەوە تاکو ئێستاش جەختیان لە سەر بەردەوامی دیالۆگ کردوەتەوە لە نێوان هەرێم و حکوومەتی فیدڕاڵ ، هەروەک بەڕیتانیا و ئەمریکا لە کاتی نووسینەوەی دەستووری نوێی عێراق دا ڕۆڵی سەرەکیان هەبوو بۆ ئەوەی دەستوور کورد لە چوارچێوەی عێراقێکی بە ناو فیدڕاڵ و لە بنەڕەت ناوەندیدا بهێڵێتەوە . چونکە سیاسەتی هەرێمی ویلایەتە یەکگرتوەکان لە سەر بنەمای هاوسەنگی هێز و هاوسەنگی هەڕەشەکانە بۆیە لە گەڵ ئەوەی هەرێمی کوردستان گرنگە بەڵام عێراق گرنگتر
بووە بۆیان و بەرژەوەندییەکانی خۆیان لە سەرووی هەموو لایەنێکی تر دەبینن و لە ڕاستیشدا مەرج نیە زۆرجار ئەوەی دەیڵێن ئەوە بکەن بەڵکو دەبێ چاوەڕێی پێچەوانەکەشی ببی .
بەڕیتانیاش ئەو دەوڵەتەیە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم عێراقی داهێناوە و دواتر هەرێمی کوردستانیشی پێوە لکاندووە تاکو ئێستاش پێداگیری لە سەر یەکپارچەیی خاکی عێراق دەکات و پێی وایە پێویستە هەرێمی کوردستان لەو چوارچێوەیەدا بمێنێتەوە و نایەوێت ئەو دەوڵەتەی کە خۆی دایمەزراندوە دابەش بێت .
ڕوسیا یاریکەری گەمە سیاسی و ئابورییەکانە لە زۆر ناوچەی جیهان بە گشتی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تایبەتی بەڵام لە بەر ئەوەی لە لایەک هەرێم بابەتی کێبڕکێ نەبوو لە نێوان ڕوسیا و ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوا و هەروەها لە لایەکی تر دەیەوێت هاوسەنگییەک ڕابگرێت لە نێوان حکوومەتی فیدڕاڵ و هەرێم بۆیە هەڵوێستەکانیان بێلایەنەیە بەرامبەر هەرێمی کوردستان و ئەمە جگە لەوەی لە هەندێ لە قۆناغەکاندا پەرچەکرداریان هەبووە و هەوڵی قۆستنەوە و پڕکردنەوەی ئەو بۆشایانەیان داوە کە ویلایەتەیەکگرتوەکان و وڵاتانی ڕۆژئاوا لە هەرێم دا دروستیان کردووە .
دەکرێ بڵێن ئەوەی زیاتر بووەتە کێشە بۆ هەریمی کوردستان ئەوەیە کە هەرێم گیرۆدەی جیاوازییە سیاسی و ئیداریی و حزبیەکانە و تاکو ئێستاش سیستەمی دوو ئیدارەیی کۆتایی پێ نەهاتووە.
ئەمەش زیانێکی زۆر بە پرسی سەربەخۆیی هەرێم و هەروەها هۆکاری دووبەرەکی دەبێت لە نێو کورد دا هەربۆیە پێویستە هەرێم لە هەوڵی پاراستن و جێگیربوونی ئەو کیانە فیدڕالیە دا بێت،
سەرکردایەتی کوردیش گەیشتوونەتە ئەو ڕاستییەی لە ئێستا دا فیدرالیزم بۆ کورد ڕێگایەکە بۆ جیاکردنەوەی خۆی لە دەسەڵاتی بەغدا و دڵنیابوونە لەوەی عێراق جارێکی تر نەتوانن دەسەاڵتی خۆیان بە سەر هەرێم دا بسەپێنن .
بەڵام ئەم تاکە هەرێمە فیدراڵییە بێ کێشە نیە، بە تایبەتی لە نەبوونی یاسای نەوت و غاز و دابەشکردنی داهاتەکان و کێشەی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم و هەڕەشەی میلیشیاکان کە وای کردووە بەردەوام هەرێم و حکوومەتی فیدڕاڵ ناکۆکییان هەبێت .
لە دوای ڕووداوەکانی ئەمدواییەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەو جەنگە بەوەکالەتانەی کە لە جیهاندا هەیە دەوڵەتە هەرێمییەکان ئامادەن لە گەڵ دۆخی ئێستای ناوچەکە بە پێی بەرژەوەندییە هاوبەشەکانیان لە گەڵ زلهێزەکانی جیهان ڕێککەوتنێکی نوێ بکەن . ئەم ڕێککەوتنە نوێیە لە لایەک بەرژەوەندییە ئابوریی و ئاسایشی دەوڵەتە گەورەکانی جیهانی تێدا دەبێت لە لایەکی تریش بەرژەوەندییەکانی دەوڵەتانی هەرێمی و سەنتڕالیزبوونیانی تێدا دەبێت ، چونکە دەوڵەتە گەورەکانی جیهان کێشەی ناوەندییان نیە بەڵکو دەوڵەتە هەرێمییەکان کێشەی سەنترالیزمی دەسەڵاتیان هەیە .
ئەمە ئەگەر وا بێت ئەوا لە سەر کەوڵی نەتەوەی کورد دەبێت دیسان ، چونکە بە درێژایی مێژوو هەر ڕێککەوتنێکی نێودەوڵەتی یان هەرێمی کرا بێت کورد نەیتوانیوە بیگۆڕێت و باجەکەشی پێش
گەلانی تر کورد داویەتی . سەبارەت بە هەرێمی کوردستانیش دەکرێ ئاماژە بەوە بکەین ئەزموونی فیدڕاڵی لە ناو ناچێت چونکە ئەم هەرێمە پاڵپشتی دەستووری و نێودەوڵەتی هەیە بەڵام هەوڵ دەدەن سنووردار و بچووکی بکەنەوە ، چونکە ئەم بەناو هاوبەشانەی ئێمە کە لە دوای ساڵی 2003 هاتنە دەسەڵات دوای ماوەیەکی کەم ئەوەیان بۆ هەرێم ڕوون کردەوە کە هەرێمی کوردستان بە هاوبەشی خۆیان نازانن . ئەوەی گرنگە ئەوەیە هەرێم دەبێ لەوە بگات ئەوەی لە ناوچەکەدا دەگوزەرێ ڕەگ و ڕیشەی لە بەرژەوەندییە جیۆپۆڵیتیکییەکاندایە و ئەمە خاڵە سەرەکییەکەیە و تاکو خۆمان وەکو قەوارەیەکی یەکگرتوو و خاوەن سەروەری کە توانای ئەوەی هەبێت بەرگری لە خۆی بکات نیشان نەدەین ئەوا لە هاوکێشەکاندا ڕۆڵمان نابێت .