سەدیق سەعید ڕواندزی
لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا، یەكێك لە دیارترین و بەرفراوانترین ئەو چەمكانەی لە نێوەندی ڕۆژنامەوانی و نووسینی كوردیدا بەرچاو دەكەوێت و دەبینرێت و دەبیسرێت، چەمكی قەیرانی داراییە كە لێكەوتەكان لە دواكەوتنی مووچە و وەستانی پڕۆژەكان و كەمبوونەوەی خزمەتگوزاری دەردەكەون، ئەویش لە دەرەنجامی بڕینی بودجەی هەرێم لەلایەن دەسەڵاتی شۆفێنی بەغداوە؛ قەیرانی ئابووری لە هەرێمدا، كە بە هۆی سیاسەتی چەوتی بەغدا، بەر لە شەڕی داعش و دە ساڵ لەمەوبەر سەری هەڵدا، بە داخەوە بە دوایدا شەڕی تیرۆریستەكانی داعش، ئەوەندەی تر قەیرانەكەی قووڵتر كردەوە، چونكە دەبێ بزانین لە هەموو وڵاتێكی دنیادا، كاتێ دۆخی شەڕ و بەرگریی لە نیشتمان دێتە ئاراوە، ئەوا خەرجی و پێداویستیە سەربازی و لۆجستییەكان، یەكجار زیاد دەبن و ئەمەش خەرجی و داهاتی زۆرتریان دەبێ بۆ دابین بكرێت. بۆیە لە ماوەی ئەو ساڵانەدا، ئەم وشەیە واتا (قەیران) بە جۆرێك هاتۆتە نێو پانتایی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەی ئێمە و كۆنەستی تاكەكان، تەنانەت منداڵەكانیش بە جۆرێك لە جۆرەكان، پێیەوە ئاشنان و دەزانن قەیرانی دارایی بە مانای دواكەوتنی مووچە و نەمانی پارە، چونكە هیچ نەبێت لە نێو خێزانەكانیان، بەردەوام گەنگەشەی ئەو گرفتە و لێكەوتانەی دەكرێت و كراوە، كە نەبوونی مووچە و دواكەوتنی و كاریگەریەتی لە سەر ژیان و پێداویستی و دنیای منداڵانەی ئەوانیش هەبووە. بێگومان قەیران لە هەر بوارێكەوە بێت، لێكەوتەی نەرێنی گەورەی لەسەر ژیان و ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی و سەرخانی كۆمەڵایەتی و ژێرخانی ئابووری و خزمەتگوزاری وڵات لێ دەكەوێتەوە، بە تایبەتیش ئەگەر هەوڵی چارەسەركردنی نەدرێت، بەڵام ئایا قەیران، ڕووداو و دیاردەیەكی دەستبەجێیە، یان زادەی كەڵەكەبوونی كێشە و گرفتەكان و چارەسەرنەكردنیانە؟ كتێبی (كۆمەڵناسیی ئابووری) باس لە چەمكی قەیران بە گشتی و جۆرەكانی و دواتریش قەیرانی دارایی لە هەرێم لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوو، هەروەها كاریگەریەكانی دەكات. نووسەر لە دەسپێكی كتێبەكەیدا، پێناسەی قەیرانی كردووە و دەنووسێت: “دەتوانین پێناسەی قەیران بكەین بەوەی دۆخێكی هەڕەشەئامێز و لە ناكاوە دووچاری سیستەم و دام و دەزگا كۆمەڵایەتییەكان دەبێتەوە.” بێگومان ئێمە لە زمانی كوردیدا، بۆ گوزارشتكردن لە دۆخە ئاڵۆز و ناسرووشتییەكان، چەندین چەمكی وەك كێشە و گرفت و بەربەست و ئاستەنگمان هەیە، كە زۆرجار بە مەبەستی ڕوونكردنەوەی زیاتری بارودۆخێك دەردەبڕدرێن. لەو سۆنگەیەوە گەر دواكەوتنی مووچە بە نموونە لە هەرێمی كوردستان وەربگرین، ئەوا سەرەتا تەنها گرفت هەبوو لە چۆنیەتی دابینكردنی مووچەی مانگانە بە هۆی سیاسەتی بەغدا، پاشان گرفتەكە نەتوانرا چارەسەر بكرێت، بۆیە قووڵتر و گەورەتر بووەوە، بە تایبەتیش كە شەڕی داعش هاتە ئاراوە، تا لە دەرەنجامدا قەیرانێك دروست بوو، بە ناوی قەیرانی دواكەوتن و دابینەكردنی مووچە. بۆیە ئەو پێناسەیە، ناساندنێكی هەڵەیە و قەیران هەرگیز( جگە لە ڕووداوی سرووشتی گەورە) دۆخێكی لە ناكاو نییە، بەڵكو زادەی بەردەوامی و كەڵەكەبوونی ئاریشەكانە لە سەر یەكتری، كە لە كۆتاییدا چارەسەركردنیان ئەستەم دەبێت و سەردەكێشێت بۆ قەیران، وەك ئەوەی لە هەرێمی كوردستان بینیمان. هیچ قەیرانێك، لە هیچ ڕووێكەوە لە ناكاو و دەست بەجێ نییە، بەڵكو زەمینە و فاكتی دروستبوونی لە ئارادان. بێگومان یەكێك لە دیارترین كەلێنەكانی ئەم كتێبە ئەوەیە، كە نووسەری كتێبەكە جیاوازی لە نێوان قەیرانی دارایی لە هەرێمی كوردستان و قەیران بە گشتی لە كۆمەڵگا سەرمایەداری و بازرگانی و پیشەسازییەكان نەكردووە، كە ئەمەش هەڵەیە، چونكە گەر قەیران لە وڵاتانی دیكەی دنیادا، زادەی سرووشتیانەی گرفت و كێشەیەك بێت لە ژێرخان و بونیادی ئابووری و دارایی كۆمەڵگە و ئەمەش پەیوەندی بە سیستەمی سەرمایەداریی و هەڵئاوسان و بازاڕی ئازاد و نەبوونی كارەوە هەبێت، ئەوا قەیرانی دارایی لە كوردستان پەیوەندی بەو لایەنانەوە نییە، بەڵكو فاكتەری سەرەكی لەو قەیرانە و هەموو لێكەوتەكانی بە ئێستاشەوە، ئەقڵیەتی شۆفێنی بەغداو دەسەڵاتدارنی حكومەتی عێراقە، كە دوور لە هەموو بەهایەكی مرۆییانە بودجەی خەڵكی كوردستانی بڕی. قەیرانی دارایی لە هەرێم، حكومەتی هەرێم و دەزگا كارگێڕییەكانی لێی بەر پرسیار نین، وەك ئەوەی نووسەری كتێبەكە دەیەوێت وەها وەسفی بكات و قەیرانەكە، وەك هەر قەیرانێكی دیكەی وڵاتانی دنیا ببینێت، بە پێچەوانەوە گەر لە ئێستادا هەموو مانگێك بەغدا بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان بە تەواوەتی بنێرێت، ئەوا بە یەك ڕۆژ شتێك نامێنێت بە ناوی قەیرانی دارایی لە كاتێكدا دوانزە ساڵە بەردەوامە. قەیرانی ئابووری لە هەرێمی كوردستاندا، تەنها پەیوەندی بە سیاسەتی غداوە هەیە و زادەی بوارە ئابووریی و سەرخانی و ژێرخانییەكانی دیكەی كۆمەڵگەی كوردی نین، بۆیە قەیرانەكە نە حكومەتی هەرێم دروستی كردووە، نە لێشی بەرپرسیارە. لێرەوەش هەڵەیەكی زانستی گەورەیە، ئێمە لێرەدا سرووشتی قەیرانەكان بە گشتی لە نێو كۆمەڵگا جیاوازەكانی دنیادا وەك یەك ببینین. گەر قەیران لە وڵاتانی دیكەی دنیادا سەرهەڵبدات، ئەوا لە هەرێمی كوردستاندا بەغدا دروستی كرد، بۆیە تا ئەو كاتەی لە كۆتاییەكانی ساڵی دووهەزار و سێزدە، مالیكی بودجەی هەرێمی نەبڕی، خەڵكی كوردستان لە ڕووی ستانداری ژیان و خۆشگوزەرانی و دابینكردنی خزمەتگوزاری گشتی لە ڕێزی پێشەوەی وڵاتە خۆشنوودەكانی دنیا بوون و ئێرانی و تورك و عەرەبەكان، ئێرەیان بە ژیانی خەڵكی كوردستان و پێشكەوتنە ژیاریی و خزمەتگوزارییەكانی دەبرد. لە كوردستاندا، هیچ ڕووداوێكی سیاسی، سرووشتی و كارەساتی گەورەی مرۆیی ڕووینەداوە، وەك ئەوەی لە وڵاتانی دیكە دەبینرێن تاكو، ببنە هۆكاری دروستبوونی قەیرانی دارایی، بەڵكو تەنها بەغدا بەرپرسیار و دروستكەری ئەو قەیرانەیە كە بە داخەوە ئێستاش ئاسەوارەكانی بەردەوامە. لەو سۆنگەیەوە سرووشتی قەیرانی دارایی هەرێم بە مانا ئابووریی و كارگێڕییەكەی، جیاوازە لەوەی لە هەر وڵاتێكی دیكەی دنیا دێتە ئاراوە. لە عێراقدا، هیچ ڕووداوێكی سیاسی و سرووشتی گەورە و مەترسیدار ڕوویان نەداوە، تاكو ژێرخانی ئابووری ئەو وڵاتە وێران ببێت و ئیدی دەوڵەت توانای خەرجی مووچە و بە كاركردن و دابینكردنی خزمەتگوزاری نەمابێت، بە پێچەوانەوە عێراق وێرای ئەوەی ڕۆژانە نەوت هەناردە دەكات، هاوكات بە سەدان ملیار دیناری یەدەگی دراوی لە بانكی ناوەندی هەیە، كە بەشی دەیان ساڵی دەكات، بۆیە بەستنەوەی ئەو قەیرانەی لە هەرێم هەیە، بەوەی كە لە بەغداش قەیرانی دارایی هەیە، وەك نووسەری ئەو كتێبە دەیەوێت ڕاڤەی بكات، لە ڕاستیدا زۆر هەڵەیە، بەڵكو ئەوەی هەیە، ئەو دژایەتیە نەتەوەیەیە، كە ئەقڵیەتی شۆفێنی بەغدا، لە ماوەی سەد ساڵی ڕابردوودا بەرانبەر بە كورد لەو بەشە بە زۆر لكێنراوەی عێراق هەیانە. گەر تا دوێنێ لە ڕێگەی جینۆساید و ئەنفال و كیمیابارانەوە هەوڵی لە نێوبردن و سڕینەوەی نەتەوەی كوردیان لە بۆتەی نەتەوەی عەرەب دابێت، ئەوا بە داخەوە ئەمڕۆ لە سایەی بە ناو عێراقی نوێدا، بە میكانیزمی بڕینی بودجە، برسیكردنی خەڵكی هەرێمی كوردستان، درێژە بەو سیاسەتە شۆێنییە دەدەن، كە هەمیشە سیاسەتێكی چەوت و دۆڕاوی بێبنەما بووە و كورد نەك هەر لە نێو نەچووە، بگرە نەتەوەییانەتر و قارەمانانەتر و شێلگێرانەتر، تێی هەڵچۆتەوە و داكۆكی لە بوون و ناسنامە و شوناسی نەتەوەییانەی خۆی كردووە. بۆیە هەڵەیەكی گەورە و نازانستی و نا ئابوورییە، بڕوامان وابێت قەیرانی دارایی هەرێم، بەشێكی بچووكە لە قەیرانێكی دارایی گەورەتر، كە ئەویش قەیرانی ئابووری عێراقە و بۆیە ئێمە لەو دۆخە دەژین، چونكە بارودۆخە ئابوورییەكە لە عێراقدا لە كێشە و قەیراندایە، وەك ئەوەی نووسەری ئەم كتێبە دەیەوێت وەسفی بكات، كە جگە لە پاككردنەوەی پەرێزی شۆفێنیانەی حكومتی بەغدا هیچی تر نییە. وەك ئەوەی ئێمە لە بەرایی ئەم وتارەش ئاماژەمان پێداوە، قەیرانی دارایی لە هەرێم، نەبوونی بودجە و دواكەوتنی مووچە و وەستانی پڕۆژە ژێرخانی و خزمەتگوزارییەكان، تەنها هۆكارەكەی هەوەسێكی سیاسی و شۆفێنی بەغدایە و هیچ پەیوەندی بە قەیرانی دارایی عێراق و نەبوونی پارەی كاش و بودجەوە نییە، بەڵكو بەشێكە لە سیاسەتی شۆفێنییانەی ئەو حكومەتە، كە ئەویش درێژكراوەی سیاسەتی شكستخواردووی سەد ساڵی ڕابردوویانە كە تۆزقاڵێكیش نەیانتوانیوە، ئێمە دەستەمۆ و دیل بكەن و بمانچەمێنن، كە ئەمە تەنێ خەونێكی نەزۆكی ئەوانە و بە دڵنیاییەوە دەیبەنە گۆڕ. دواجار دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم كە ئەم توێژینەوە زانستییە، توێژینەوەیەكی زۆر ئاسایی و سادەیە و بە دەگمەن بەر بۆچوونەكانی توێژەر دەكەوین، بەڵكو بەشێكی هەرە زۆری كتێبەكە، كۆلاژكردنی بۆچوون و پەڕەگرافەكانی دیكەی كتێبەكانە، كە ئەمەش خەسڵەتی هەمیشەیی ئەو توێژەر و توێژینەوانەیە، كە گوایا بۆ ئەوەی زۆر زانستی بن، دەبێ هەزاران سەرچاوەیان تێدا بەكار بێت تا سەرەنجام بۆچوونێك لە توێژینەوە كە نامێنێتەوە كە هی خۆیان بێت.
*ناوی كتێب: كۆمەڵناسیی ئابووری، نووسین: كارزان حەسەن شێخ وەتمانی، بڵاوكراوەی نێوەندی مێخەك بۆ چاپ و بڵاوكردنەوە.