دژوار فایق*
لە ڕاستیدا دەسەڵاتدارێتی لە عێراق لە ١٩٢١ تا ٢٠٠٣ لەسەر بنەمای ناوەندێتی و دیکتاتۆری بەڕێوەچووە، هەموو دەسەڵاتە ئیداری و سیاسی و داراییەکان لای کەسێک یان گروپێکی حکومدار کۆبۆتەوە حوکمی عێراقیان پێ کردووە، ئەو بنەمایەش باوبوو : ئەگەر کەروێشکت ئەوێت، کەروێشک وەرگرە، ئەگەر ئاسکت ئەوێ، کەروێشک وەرگرە، ئەم بنەمایەش بووە ماڵوێرانی بۆ عێراق بە هەموو پێکهاتەکانەوە.
بۆ گۆڕینی سیستەمی دەسەڵات لە عێراق لایەنەکانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی لە دوای ١٩٩٢ بە دواوە ڕێککەوتن لەسەر پرەنسیپی فیدراڵی بۆ عێراق وەکو چارەسەرێک بۆ نەهێشتنی دیکتاتۆریەت و خۆ سەپاندن، فیدراڵیش بە مانای دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسی و ئیداری و دارایی بەسەر هەرێمەکان، نەک پارچەپارچەکردنی خاک بەڵام لەدوای ٢٠٠٣ــەوە تا ئێستا بەداخەوە دەسەڵات دیکتاتۆریەتی زۆرینەیە، واتا زۆرینەی عەرەبی و شیعی لە پەڕلەمانی عێراق و دادگای فیدراڵی عێراق هەر شتێک لە بەرژەوەندی خۆیان بێت بەزۆرینەی دەنگ تێی دەپەڕێنن بێ گوێدانە ماف و بەرژەوەندیەکانی کورد و پێکهاتەکانی تر. بۆ چارەسەرکردنی دیکتاتۆریەتی زۆرینە و پاراستنی مافی کورد و پێکهاتەکان.
سیستەمی فیدراڵی لە عێراق دەنگی لەسەر دراوە و بە تایبەتی لە دەستوردا لە ماددەی ٦٥ باسی ئەوە کراوە ئەبێت ئەنجومەنی فیدراڵی پێکبێت شانبەشانی پەرلەمانی عێراق لە ڕێککەوتنی هەولێر-بەغدا لە ساڵی ٢٠٢٢ دووبارە جەخت لە پێکهێنانی ئەو ئەنجومەنە کراوەتەوە بووە بە خاڵێک لە خاڵەکانی منهاجی وزاری سەرۆک وەزیرانی ئێستای عێراق،
لە لاپەڕە ٢٧ ـی منهاجە وزاریەکە لە بڕگەی پانیا: المحور التشریعی
١- دەرکردنی یاسای ئەنجومەنی فیدراڵی لە ماوەی ٦ مانگ…ئەم ئەنجومەنە کاری دەرچواندنی یاسای پێویست ئەبێت هەروەها هاوبەش ئەبێت لە دەسەڵاتی یاسادانان لە عێراق شانبەشانی پەڕلەمان و دەسەڵاتی فراوانیشی ئەبێت وەکو پێشنیارکردنی پڕۆژە یاسا و هەموار و گفتوگۆ لەسەر یاساکان جگە لە چاودێری دەسەڵاتی جێبەجێکردن.
ئەم ئەنجومەنە لە سیستەمی فیدراڵی پێکدێت لە ژمارەیەکی دیاریکراو لە نوێنەری هەرێم و پارێزگاکان بە مەرجێک هەرێمی گەورە و گچکە وەکو یەک ئەندامیان هەبێت بۆ نمونە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا لە ١٠٠ کەس پێکهاتووە و هەر ویلاتیەک ٢ نوێنەری هەیە پەیوەندی بە ژمارەی دانیشتوانەوە نیە ئەمەش ئەبێتە هۆکارێک بۆ گەورەیی هەرێم و پارێزگا و پاراستنی بەرژەوەندی هەرێمە وپاەێزگاکان، بە دیکتاتۆریەتی زۆرینە بڕیارئان لەسەر ناسەپێدنرێ .
لەلای خۆشمان ئەگەر ئەو ئەنجوومەنی فیدڕاڵیە دروست بێت دروستبێت بۆ پارێزگاریە لە بەرژەوەندی پارێزگا و هەرێمەکان بۆ ڕاگرتنی باڵانسی سیاسی و یاسایە لە دەسەڵاتی یاسادانان و بەڕێوەبردن لە عێراق.
بەڵام بەداخەوە ئەم خاڵە و وەک کۆمەڵێ خاڵی تر لە ڕێککەوتن و منهاجی وزاری عێراقی جێبەجێ نەکرا، بۆیە پێویستە سەرکردایەتی سیاسی کوردستان و شاندی دانوستانکار لە داهاتوودا داکۆکی زیاتر بکەن لە ماف و داخوازیەکانی خەڵکی کوردستان بە دەسەڵاتە دەستوریەکانی هەرێمی کوردستان و هەروەها پێداگیری بکەن لە پێکهێنانی ئەنجومەنی فیدراڵی.
چونکە مادەیەکی دەستوریە و بەرژەوەندی هەرێم و پارێزگاکان ئەپارێزێ و بنەمایەکە لە بنەماکانی سیستەمی فیدڕاڵی .
* ڕاوێژکاری باڵا