مێژووی ماد و تەلارسازییەكەی

خوسرەو جاف
كاتێك باسی تەلارسازیی ئێستا و ئەوسا بكەین، ناكرێ باس لە پێگە و جێگەی میللەتی (ماد) یان ئەو دەستەڵاتە نەكەین. ئەگەر بەپێی زەمان توانیویە ببێتە حاڵەتێكی تایبەت بە خۆی، پێگەكەیشی پەیوەستە بە چەندان مەرجەوە، ئەگەر ئەو مەرجانە پێك هات، حاڵەت یان شێوەی تایبەت پێكهێنان دژوار نابن. ئەگەر حاڵەتەكەیش لە ڕابردوودا پێك هاتبێت دەبێ لە مێژووی ئەو دەوڵەتە ئەو میللەتە بدوێین.
میللەتی ماد دوانزە هۆز بوونە و لەبەر ئەوەی لەگەڵ یەكدا ناڕێك و ناتەبا بوون ماوەی 500 ساڵ ژێردەستەی دەستەڵاتێكی دەستوەشێنی وەك ئاشوورییەكان بوونە، هەموو جۆرێك خاوە و باجی ساڵانە و مانگانەیان داوەتە ئاشوور، سەرەنجام یەكێك لە هۆزی (موغ) كە یەكێك لە دوانزە هۆزەكە بووە و كاروكردەوەی دوانزە هۆزەكەیان ئەنجام داوە لەنێو هۆزی موغەكاندا كەسێكی لێزان و ژیر و لێهاتوو، ئازا و هەڵكەوتوو بە ناوی (دیاكۆ) توانیی تا ڕادەیەكی باش ناكۆكیی هۆزەكانی ماد كەم كاتەوە، سەرەنجام دەستەڵاتێكی سنوورداری لەژێر چاودێریی ئاشوورییەكاندا دروست كرد، بەڵام دەستەڵاتی خوێنڕێژیی ئاشوور بەو دەستەڵاتە سنووردارە ڕازی نەبوو، سەرنجام دیاكۆ و چەند سەرۆكهۆزێکی مادەكانی گرت و دووریانی خستەوە. دوانزە ساڵی كێشاوە لە گەڕانەوەی دیاكۆدا بۆ وڵات، توانیی تەواوی هەر دوانزە هۆزەكەی ماد كۆ بكاتەوە و لەشكر و سوپا و سانێكی هەمیشەیی پێك بهێنێت و شاری (ئەكپاتانا) هەمەدانی ئێستا بكاتە پایتەخت و بە شێوەی دەرباری ئاشوورییەكان كۆشكی دەستەڵاتی مادەكان 53 ساڵ فەرمانڕەوایی كردووە، لەو ماوە درێژەی حوكمڕانییەیدا شوورەی بەناوبانگی دەوری شاری ئەكباتانی دروست كردووە (هیرودوت) مێژوونووسی یۆنانی سەری شاری ئەكپاتانای داوە و لەو ڕووەوە دەڵێت: حەوت شوورەی دەوری پایتەختی مادەكان لە دونیای ئەو كاتەیدا دەنگی دابوویەوە (هیرودوت) دەڵێت: هیچ شارێكم بەو شێوە پڕ لە ڕەنگ و قەبارەی زەریفە نەدیوە، شارەكە وشوورەكەی دەوری بازنەیی و حەوت شوورەی لەناو یەكدا بە دەوری شاردا چەرخابوو، هەر شوورەیەك بە ڕەنگی تایبەت نێوان شوورەیەك بوو، ئەوی تر دە گالیسكەی جەنگی بە ڕەحەتی هاتوچوویان دەكرد. شوورەی یەكەم لەوانی تر ئەستوورتر و بووڵندتر بوو، چوار دەروازەی بەرز و بڵند لە چواردەوری شاردا بوو، شوورەكانی تریش هەروا. ئیتر چوار شەقامی سەرەكی لە چوار دەروازەوە تا ناوەندی شار داكشابوو، ناوەندی شار كۆشكی شا و چەندان ساختمانی دەستەڵاتداری لە دەوریدا بووە. لەبارەی كۆشكی دیاكۆوە دەڵێت:
لە ڕووی ساختمان و ئاداب و نەریتی دەرباری (دیاكۆ)وە هەمان شێوەی ساختمان و دەرباری دەستەڵاتی ئاشوورییەكان بووە. (نەینەوا) وەك بەكاربردنی گای باڵدار و بەكاربردنی بەرد و مەڕمەڕ لە گوڵتە و سەرگوڵتە و پلە و پایەكاندا. دیارە (هیرۆدوت) شكۆ و جەلالی دەباری (دیاكۆ)ی نەدیوە، جگە لە ساختمان و كۆشك و شوورەی حەوانەوە و لەشكر و سوپا و سان، حیكمەت و لێزانیی دیاكۆ لەمێژدا زۆرتر باس دەكرێت، پێنسەد ساڵ ناكۆكیی ناو دوانزە هۆزی هەمیشە ئامادەی یەكتركوشتن و لەو ئاستە ناڕێك و خوێناوییە بگاتە دەستەڵاتێكی موحكەم و پتەو. كارێكی مێژوویی كردووە بۆیە دوای ٢٧٠٠ ساڵ زۆتر باس لە لێزانییەكەی دیاكۆ دەكرێت تا كارە ساختمانییەكانی، ئەو ناكۆكییە دوورودرێژەی نێوان هۆزەكانی ماد هیچ شك و گومانێك ناهێڵێتەوە كە ئێمە پاشماوەی مادەكانین. نابینی لە دوای كودەتاكەی كورشی هەخامنشی و هارپاكی ناپاكی مادی، ئێمەی كورد نەمانتوانیوە یەك بگرین.
چل ملیۆن مرۆڤی كورد لە هەزارەی سێهەمەدایە یەشتا بێ دەوڵەتین و نەمانتوانیوە یەكتر قبووڵ بكەین، بۆیە دراوسێكانمان هەر كات هەوەسیان هەبێت و وەكوو داشی شەترەنج یاریی مەرگمان پێ دەكەن.
مادەكان بە سەرۆكایەتیی (دیاكۆ) لە ساڵی 1332 پێش كۆچیدا توانییان دەوڵەتی خۆیان پێك بهێنن، (دیاكۆ) بە درێژایی 53 ساڵ فەرمانڕەوایی پایتەخت و شوورەی حەوت ڕەنگی دەوری پایتەخی دروست كردووە، دوای مردنی كوڕەكەی جێگەی گرتووەتەوە و بووەتە شا، یان دەماندۆشن.
بەڵێ، فروەتیشی كوڕی دیاكۆ دەبێتە شا، بەڕاستی ئەم جێنشینە توانیی دەستەڵاتێكی بەهێز پێك بهێنێت، تا سەردەمی ئەم شایە ئاشوورییەكان باج و سەرانەیان لە مادەكان وەرگرتووە، بەڵام فروەتیش نەڕۆیشتووەتە ژێر ئەم باجدانە و لەگەڵ ئاشوورییەكاندا بەشەڕ هات، بەڵام هێزی سوپای ماد بەو ئەندازەیە بەهێز نەبووە تا بتوانێ بەسەر دەوڵەتی كۆنەساڵی ئاشووریدا زاڵ بێت (فروەتیش) شەڕەكەی دۆڕاند و لە شەڕەكەیشدا كوژراوە لە ساڵی 623 پ.ز.