هــاژە هۆشیار
لە کۆمەڵگەی ئێمەدا تێگەیشتنێکی هەڵە یان تێکەڵاوییەک هەیە لەسەر چەمکی “عەلمانیەت” (Secularism). زۆرجار وەک “دژایەتی خودا” یان “بێدینی” تەفسیر دەکرێت، بەڵام لە ڕووی زانستییەوە وانییە.
عەلمانیەت یاخود باشتر وایە بڵێین (عەلمانیەت) چییە؟ وەکوو پێناسەیەکی زانستی:
وشەی عەلمانیەت لە وشەی عەرەبی (عالم – جیهان/دونیا) وەرگیراوە، یان لە وشە لاتینەکەی (Saeculum)ـەوە دێت بە مانای “ئەم سەردەمە”.
بە کورتی، عەلمانیەت بریتییە لە جیاکردنەوەی دامودەزگاکانی ئایین لە دامودەزگاکانی دەوڵەت.
واتە: حوکمڕانی و یاساکانی وڵات لەسەر بنەمای دەقە ئایینییەکان (قورئان، ئینجیل، تەوڕات) دانانرێن. بەڵکو یاساکان لەسەر بنەمای (ئەقڵی مرۆڤ، زانست، بەرژەوەندی گشتی و مافەکانی مرۆڤ) دەنووسرێنەوە.
بنەما سەرەکییەکانی عەلمانیەت چین؟
عەلمانیەت لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی دەوەستێت:
بێلایەنیی دەوڵەت: دەوڵەت نابێت لایەنگری هیچ ئایینێک یان مەزهەبێک بێت. (بۆ نموونە نابێت دەوڵەت جیاوازی بکات لە نێوان موسڵمانێک و مەسیحییەک یان کاکەییەکدا).
ئازادیی بیروباوەڕ: هەموو کەسێک ئازادە چی دەپەرستێت یان نایپەرستێت. دەوڵەت بۆی نییە بە زۆر ئایینێک بەسەر خەڵکدا بسەپێنێت، یان ڕێگری لە نوێژ و ڕۆژووی خەڵک بکات.
بەهەندوەرگرتنی زانست و ئەقڵ: کاتێک کێشەیەک دروست دەبێت (وەک نەخۆشی، ئابووری، پەروەردە)، چارەسەرەکە لە لێکۆڵینەوەی زانستی دەگەڕێن نەک لە دەقە ئایینییەکان.
ئایا عەلمانیەت واتە “بێدینی” (ئیلحاد)؟
نەخێر، ئەمە گەورەترین هەڵەتێگەیشتنە.
ئیلحاد (Atheism)؛ بریتییە لە باوەڕنەبوون بە بوونی خودا (شەخسییە).
عەلمانیەت (Secularism)؛ بریتییە لەوەی ئایین “کاری شەخسییە” نەک کاری حوکمڕانی (سیستەمە).
نموونە: دەکرێت کەسێک زۆر موسڵمان بێت، نوێژ بکات و ڕۆژوو بگرێت، بەڵام “عەلمانی” بێت. چۆن؟
ئەو کەسە دەڵێت: “من موسڵمانم و پەیوەندیم لەگەڵ خودا هەیە، بەڵام نامەوێت پیاوانی ئایینی حوکمی وڵات بکەن، یان نامەوێت یاسای وڵات بەپێی مەزهەبێک بێت و مافی ئەوانی تر بخورێت.”
جۆرەکانی عەلمانیەت
هەموو عەلمانیەتێک وەک یەک نییە، دوو جۆری سەرەکیی هەیە:
عەلمانیەتی توند (وەک فەرەنسا و تورکیای سەردەمی ئەتاتورک):
ئەم جۆرە هەوڵ دەدات ئایین بەتەواوی لە “شوێنە گشتییەکان” دەر بکات. بۆ نموونە ڕەنگە ڕێگە نەدەن لە قوتابخانە و فەرمانگەکان حیجاب بکرێت یان نیشانەی ئایینی بەکار بێت. ئەمە پێی دەوترێت عەلمانیی توند.
عەلمانیەتی نەرم (وەک ئەمریکا و بەریتانیا):
ئەم جۆرە دەڵێت دەوڵەت ئایینی نییە، بەڵام ڕێز لە ئایین دەگرێت و دژایەتیی ناکات. سەرۆک دەتوانێت بڵێت “God bless America”، خەڵک ئازادن لە هەموو شوێنێک جلوبەرگی ئایینی بپۆشن، بەڵام یاساکان ئایینی نین.
بۆچی عەلمانیەت سەری هەڵدا؟
لە ئەورووپا لە سەدەکانی ناوەڕاست، کەنیسە (پیاوانی ئایینی) دەسەڵاتی ڕەهایان هەبوو. ئەوان:
دەستوەردانیان لە زانست دەکرد (زاناکانیان دەسووتاند).
باجیان دەسەند بە ناوی خوداوە.
شەڕی خوێناوی لە نێوان مەزهەبەکان هەڵدەگیرسا.
بۆیە بیرمەندان وتیان: بۆ ئەوەی کۆمەڵگە ئاشتیی تێ بکەوێت و بەرەوپێشەوە بڕوات، دەبێ “کەنیسە” بگەڕێتەوە بۆ پەرستن و “دەوڵەت”یش کارەکانی ژیان بەڕێوە ببات.
عەلمانییەکان ئەو کەسانەن (کە ڕەنگە موسڵمان بن یان نا) کە بڕوایان وایە “ئایین بۆ خودا و نیشتمان بۆ هەمووان”. ئەوان دەیانەوێت پیاوانی ئایینی لە مزگەوت و کەنیسەکان ڕێزیان لێ بگیرێت، بەڵام نەیەنە ناو پەرلەمان و سیاسەتەوە، چونکە پێیان وایە تێکەڵکردنی ئایین و سیاسەت، هەم سیاسەتەکە خراپ دەکات، هەم پیرۆزیی ئایینەکەش لەکەدار دەکات.