ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
لە هەوڵێكی لێكۆڵینەوەی ناوازەدا كە دەیان ساڵەی گرتووەتەوە و، لە چاپێكی نوێدا نووسەر و توێژەر محەمەد قازی، ئاماژەیەكی مێژوویی ناوازە لە ژێر ناوی مێژووی كورد لە ئەمریكا 1907 – 2022) پێشكەش بە كتێبخانە كوردی و نێودەوڵەتییەكان دەكات.
كتێبەكە تەنیا گێڕانەوەی ژیانی كۆچبەران نییە، بەڵكو ئەرشیفێكی دیكۆمێنتاریی فۆتۆگرافییە كە ڕەگ و ڕیشەی شوناسی كورد لە دڵی زلهێزەكەدا دەگەڕێنێتەوە، هەر لە یەكەم هەنگاوی كۆچبەرانەوە لە دوورگەی ئێلیس لە نیویۆرك تا دەگاتە كاریگەریی سیاسییان لە واشنتۆن.
نووسەر بەو پێشمەرجە دەست پێ دەكات كە مێژووی كۆچی كورد بۆ ئەمریكا هەرگیز بە شێوەیەكی سیستماتیكی بەڵگەدار نەكراوە. كتێبەكە زیاتر لە 360 لاپەڕەیە و بەڵگەنامە فەرمییەكانی ئەمەریكا و وێنەی دەگمەن و نامەنووسی دیپلۆماسی و داتای ئاماری تێكەڵ دەكات بۆ ئەوەی دیدێكی پانۆرامای ژیانی گەلێك بخاتەڕوو كە توانیان تێكەڵ بە كۆمەڵگەی ئەمریكی بكەن بەبێ ئەوەی یەك شوێنەواری ناسنامەی كوردی خۆیان لەدەست بدەن.
نووسەر كتێبەكەی بۆ نۆ بەشی سەرەكی دابەش دەكات و هەموو لایەنەكانی بوونی كورد دەگرێتەوە:
سەرەتاكان (1907-1930): لە ڕێگەی بەڵگەنامەكانی ناوەندی تۆماری كۆچبەرانی دوورگەی ئێلیسەوە، كتێبەكە ناوی كوردی ئەو تاكانە ئاشكرا دەكات كە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا گەیشتوون. نووسەر تیشك دەخاتە سەر تەحەدای “پۆلێنكردن”، چونكە كورد هەندێك جار بە پشتبەستن بە پاسپۆرتەكەی وەك تورك یان فارس تۆمار دەكرا، بەڵام لەڕێگەی لێكۆڵینەوە لە بنەچەی بنەماڵەیی، توانی ناسنامەی كوردایەتی خۆیان جێگیر بكات.
سەردەمی نوخبە و خوێندكار (1930-1975): ئەم كتێبە بەڵگەنامەی هاتنی شاندی خوێندكاری كورد و سەرەتای هۆشیاری سیاسی كورد لە زانكۆكانی ئەمریكادا تۆمار دەكات.
شۆڕش و دیپلۆماسی (حەفتاكانی سەدەی ڕابردوو): ئەم كتێبە فەزای بەرچاو بۆ سەردانی ڕێبەری كۆچكردوو مەلا مستەفا بارزانی بۆ ئەمریكا بۆ چارەسەری پزیشكی و چالاكییە سیاسییەكانی تەرخان دەكات.
شەپۆلە گەورەكانی پەنابەران (١٩٩١- ١٩٩٦): ئەم كتێبە ڕۆشنایی دەخاتە سەر كۆچەكانی دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و ئۆپەراسیۆنی پەناگەی زەریای هێمن لە ساڵی ١٩٩٦ و، چۆن ئەمریكا پێشوازیی لە هەزاران خێزانی كورد كرد.
گەنجینەی بەڵگەنامەیی: نامەی كیسینجەر و نهێنییەكانی واشنتۆن
یەكێك لە تایبەتمەندییە جیاوازەكانی ئەم كتێبە بریتییە لە خستنەڕووی ئەو بەڵگەنامانەی كە بۆ یەكەمجار بڵاوكراونەتەوە یان لە چوارچێوەیەكی مێژوویی نوێدا خراوەتەڕوو، لەوانە:
كتێبەكە دەقی نامەیەكی وەزیری دەرەوەی پێشووی ئەمریكا بۆ بارزانی نەمر، لە 22ی شوباتی 1975 بڵاو دەكاتەوە، ئەم بەڵگەنامە سیاسییە گرنگە ڕەنگدانەوەی سروشتی بەڵێن و سیاسەتەكانی ئەمریكایە لەو قۆناغە گرینگەدا.
بەڵگەنامەكانی عوسمانی (١٨١٩): نووسەر بە تەواوەتی لە لێكۆڵینەوەكاندا قووڵ دەبێتەوە، بەڵگەنامەگەلێك ئاشكرا دەكات كە مێژووەكەیان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨١٩ كە پەیوەندییان بە خێزانە كوردەكانی باكووری كوردستان (توركیای ئێستا) و حەلەبەوە هەیە، لە هەوڵێكدا بۆ جێگیركردنی بوونی كورد لە تۆمارە نێودەوڵەتییەكان.
نامەنووسی سەرۆكایەتی: كتێبەكە نامەی پشتیوانی و پیرۆزبایی سەرۆكەكانی ئەمریكا وەك جۆرج بوش لەخۆدەگرێت، هەروەها كارتی پیرۆزبایی و نامەی ئەلگۆری جێگری سەرۆكی پێشووی ئەمریكا كە ئاراستەی كەسایەتی و پێكهاتەكانی كورد لە شاری ناشڤیل كراوە.
ناشڤیل: “كوردستانی بچووك”
نووسەر بەشێكی بەرچاو تەرخان دەكات بۆ شاری ناشڤیل لە ویلایەتی تێنسی كە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە “كوردستانی بچووك” ناسراوە. لە كتێبەكەدا دۆكیۆمێنت دەكات كە چۆن ئەم شارە گۆڕا بۆ ناوەندێكی كوردی، شانازی بە مزگەوت و ناوەندە ڕۆشنبیری و چێشتخانە كوردییەكانەوە دەكات و كوردی ئەوێ چۆن بووە لۆبییەكی كاریگەر لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەكان و سیاسەتی دەرەوە بەرامبەر بە هەرێمی كوردستان.
دیمۆگرافیای سەركەوتن: كورد بە ژمارە
قازی تەنیا پشتی بە حیكایەتەكانی سۆزداری نەبەست؛ خشتەی ئاماری وردی خستەڕوو (داتای ٢٠٢١-٢٠٢٢) كە وێنا دەكات
دابەشبوونی كورد لە ویلایەتە سەرەكییەكان (تێنسی، تەكساس، كالیفۆرنیا، ڤێرجینیا و، میشیگان).
ئاستە پەروەردەییەكان: ئامارە سەرنجڕاكێشەكان سەبارەت بە ژمارەی كوردە ئەمریكییەكان كە بڕوانامەی پێشكەوتووی (ماستەر و دكتۆرا)یان هەیە، نیشان دەدات، كە ڕەنگدانەوەی بازدانێكی بەرچاوە لە یەكگرتنی ئەكادیمیدا.
كتێبەكەی محەمەد قازی “ئەرشیفێكی پیاسە”یە؛ وردبینی مێژوونووس و چاوی ڕۆژنامەنووس و خولیای توێژەری ناسنامە تێكەڵ دەكات. وەڵامی ڕوون دەداتەوە سەبارەت بەوەی كە چۆن پەنابەرێكی كورد لە كەسێكەوە كە بە دوای سەلامەتیدا دەگەڕێت، بۆ هاووڵاتییەكی چالاكی ئەمریكی كە بەشداری لە بنیاتنانی كۆمەڵگا نوێیەكەیاندا دەكات و پشتیوانی لە دۆزی گەلە باپیرەكانیان دەكات.