وەرگێڕان: شێرکۆ حەبیب
بەشی پێنچەم
تا ئێستا چەندین بەڵگەنامەی بەریتانیم بە ٧ بەش وەرگێڕاوەتەوە و بڵاوم کردۆتەوە، ئەوش وای لێ کردم خواستی گەڕان بەدوای بەڵگەنامەکانی دیکەدا کە باس لە مێژووی کورد و کوردستان دەکەن و پێشکەشی خوێنەرانم بکەم، بەتایبەتی ئەو نەوەیەی ئێستا کە هیچ کام لەو قۆناغانەدا نەژیاون، هەروەها توێژەرانی کاروباری کورد، چونکە لەوانەیە ئەو بەڵگەنامانە زانیاری یان نهێنی لەخۆ بگرن کە نهێنییان لێ دەرچووە و بۆ یەکەم جارە بڵاو دەکرێنەوە. زانیاری زۆر هەیە کە کورد، هەروەها پیلانگێڕی نهێنی لە دژی کورد هەبوو کە زلهێزەکان تێیدا بەشدار بوون، لەوانە ئەمریکا، کە پرسی کورد لە چوارچێوەی بازنەی سیاسی خۆیدا و مافە نەتەوەییەکانی گەلی کورد بەلاوە گرنگ نەبوو، بەڵکو زیاتر لە ترسی بەرژەوەندییەکانی خۆی، گرنگی بە قوربانییەکان و ئەوەی بەسەر گەلی کورد لەو وڵاتانەی کوردستان دابەش بوو، گرنگی پێنەدا. دابەشبوونەکەش لە پێناو بەرژەوەندییەکانیاندا ئەنجامدرا.
لە ڕێگەی ئەم بەڵگەنامانەوە وڵاتان یان کەسایەتییەک دەبینین کە بۆ ماوەیەک پشتیوانی دۆزی کوردیان کردووە، بۆ نموونە یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو. بەڵام لە ماوەی ساڵانی 1974-1975دا هۆکارێک بوون بۆ نسکۆی شۆڕشی کورد بەهۆی پاڵپشتیکردنیان لە حکومەتی عێراق بە چەک و شارەزا و هەروەها هاوکاری حزبی شیوعی عێراقی کە لەژێر فەرماندەیی یەکێتی سۆڤیەتدا بوو، لەگەڵ ڕژێمی سەدام و هێرشکردنە سەر بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد.
لە نێو ئەو وڵات و کەسایەتیانەی کە پشتیوانییان لە چارەسەری ئاشتیانەی پرسی کورد کرد، جەمال عەبدولناسر، ڕێبەری عەرەب و سەرۆکی وڵاتی میسر و شا حسێن بن تەلالی پاشای کۆچکردووی ئوردن لە ماوەی ساڵانی شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بوون.
هەروەها ئەم بەڵگەنامانە ئاماژەن بۆ نەبوونی ڕێککەوتنی خودی کورد، سەبارەت بەوەی کێ لەگەڵ حکومەت وەستابوو لە هێرشەکەی سەر کوردستان بۆ مشتێک دۆلار.
هەروەها ئەم بەڵگەنامانە ئاماژە بە کاریزمای باوکی ڕۆحی گەلی کورد ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی و تێکۆشانی بۆ مافەکانی گەلەکەی و چەسپاندنی سەقامگیری و برایەتی و ئاشتی دەکەن. بەڵگەنامەیەک هەیە کە بەڕاشکاوی ئاماژە بەوە دەکات کە حکومەتەکەی سەدام گەیشتبووە ئەو تێگەیشتنەی کە بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لەیەکتر جیا ناکرێنەوە و ئەگەر بارزانی نەبوایە کورد مێژوو نەدەبوو. هەر لەبەر ئەم هۆکارە سەدام و حکومەتەکەی بە هەموو شێوەیەک هەوڵیان دا بارزانی لە ڕێگەی پیلانی تیرۆرکردنەوە بە هەموو شێوەیەک یان لە ڕێگەی بەکرێگیراوانەوە کە ویژدانیان بە مشتێک دینار فرۆشت.
پەیوەندییەکانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ١٩٦٩-١٩٧٦، بەرگی ه-٤، بەڵگەنامەکان لەسەر ئێران و عێراق، ١٩٦٩-١٩٧٢
بروسکەی ئاژانسی زانیاری سی ئای ئەی IN 1436281 2
واشنتۆن، ١٠ی ئابی ١٩٧٠
دەوڵەتی عێراق
بابەت: کورد چاوەڕوانی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ حکومەتی عێراق دەکات
1- پەیوەندییەکانی عێراق و کورد گرژ دەبێت. کوردەکانی بارزانی داوای پێکهێنانی بەرەیەکی نیشتمانی و ئازادی بۆ لایەنە سیاسییەکان و جێبەجێکردنی خێرای ڕێککەوتننامەی عێراق و کورد دەکەن کە لە 11ی ئاداری ساڵی 1970 واژۆ کرا، ڕژێمی بەعسی عێراق بە توندی دژایەتی ئەم ڕێککەوتنە دەکات. ڕژیم سەرەڕای خواستی دڵسۆزانە و ئامادەیی نیشان دەدات بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی عێراق و کورد، بڕیاری داوە زۆر بە خاوی لە جێبەجێکردنیدا بەردەوام بێت.
2- پشتیوانیی جەماوەری کورد لە پێشنیاری ئاشتی کە لەلایەن ڕۆجەرز وەزیری دەرەوەی ئەمریکاوە خراوەتەڕوو، و قبووڵکردنی جەمال عەبدولناسر، سەرۆکی کۆماری یەکگرتووی عەرەبی لە چارەسەری ئاشتیانەی کێشەی فەلەستین، بووە خاڵێکی دیکەی ناکۆکی نێوان دەستپێشخەریی ئاشتی و کورد. وتەبێژی کوردی بارزانی لە جیاتی ئەوەی هێرش بکاتە سەر پێشنیازەکانی ئاشتی هەروەک ئەوەی حکومەتی عێراق ڕێنمایی کردبوو، پشتگیری ئەم ڕێبازە کرد.
3- بارزانیەکان پێشبینی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ حکومەتی عێراق دەکەن و کاردەکەن بۆ بەهێزکردنی هێزەکانیان و کۆکردنەوەی هاوپەیمانە ئەگەرییەکان. هەوڵی دابەشکردنی هێزەکانی جەلال تاڵەبانی دەدەن بە ڕاکێشانی ئەوانەی سەرکردایەتی بارزانی قبوڵ دەکەن و هێرش دەکەنە سەر ئەوانەی لێی لا دەدەن. بۆ ئەوەی ئیبراهیم ئەحمەد هاوپیشەی تاڵەبانی ڕازی بکەن بۆ ئەوەی بچێتە ڕیزەکانیانەوە، نێردراویان ڕەوانەی لەندەن کردووە. هەروەها پەیوەندییەکی نزیکی کارکردنیان لەگەڵ پارتی شیوعی عێراق دامەزراندووە، کە پشتیوانی لە داواکارییەکانیان دەکات بۆ پێکهێنانی بەرەی نیشتمانی و ئازادی بۆ لایەنە سیاسییەکان و جێبەجێکردنی خێرای ڕێککەوتنی ١١ی ئازار. سەرکردە شیوعیەکان کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە داواکراون، جارێکی دیکە پەناگەیەکی ئارام لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بارزانیدا دەدۆزنەوە.
پەیوەندییەکانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ١٩٦٩-١٩٧٦، بەرگی ه-٤، بەڵگەنامەکان لەسەر ئێران و عێراق، ١٩٦٩-١٩٧٢
بروسکەی زانیاری دەزگای هەواڵگریی ناوەندی
واشنتۆن، ٢٤ی ئابی ١٩٧٠
عێراق/ یەکێتی سۆڤیەت
سەرەتای مانگی یەکی ساڵی ١٩٧٠ تا سەرەتای مانگی ئابی ١٩٧٠
بابەت: ئاماژەدان بە نائومێدیی سۆڤیەت لە حکومەتی عێراق
1- سۆڤیەت لە مانگی یەکی ساڵی 1970 دەستی بە ڕەخنەگرتن لە حکومەتی عێراق کرد و بە ئاشکرا بە “ڕژێمی بەعس” ناوی دەبرد. لە مانگی ئادار، بەرپرسی کاروباری عێراق، نیگەرانییەکانی سۆڤیەت سەبارەت بە پێشهاتە ناوخۆییەکانی عێراق ڕوون کردەوە، ڕایگەیاند کە کوردانی سۆڤیەت مەلا مستەفا بارزانی بە “پاشای کورد” دەزانن. تا مانگی حوزەیران، بەرپرسی کاروبارەکان دەستەواژەی “سۆسیالیزمی نەتەوەیی” بۆ وەسفکردنی ڕژێمی بەعس بەکاردەهێنا. لە مانگی تەمموزدا باڵیۆزی سۆڤیەت ڕایگەیاند، سەرەڕای ئەو هاوکارییە سەربازییانەی لە ساڵی 1963وە بە عێراق دراوە، تەنانەت عێراق دەستی بە پێدانی سوودی ئەو چەکانە نەکردووە کە وەریگرتووە. بە گوتەی باڵیۆزی سۆڤیەت، سۆڤیەت ئامادە دەبێت تەنانەت ئاماژەیەکی نیشانەی دڵسۆزی عێراقیش قبووڵ بکات، وەک وازهێنان لە بیرۆکەی بەرەیەکی نیشتمانی.
ئەمانەی خوارەوە نموونەی نائومێدی سۆڤیەت لە حکومەتی عێراقە. بەرپرسی سەربازی ڕایگەیاند کە سۆڤیەتەکان دەیانەوێت پاڵاوگەیەک لە باشووری عێراقدا وەک بنکەیەکی سووتەمەنی سۆڤیەت خزمەت بکات و بە گوتەی ئەو بەرپرسە سۆڤیەتیە، بەسرە بۆ ئەم مەبەستە گونجاو نییە. (کۆمێنتی سەرچاوە: سەرچاوە لاوەکییەکە ڕایگەیاندووە کە ئەو بڕوایەی هەبووە کە شتەکان بۆ سۆڤیەتەکان لە کەنداودا بە باشی بەڕێوەناچن، بەڵام هیچ بەڵگەیەکی دیکەی نییە بۆ پشتگیریکردنی ئەم هەستە و هاوپەیمانی سۆڤیەت ڕەتی کردەوە بکێشرێتە ناو ئەم هەستەوە.) زانیاری زیاتر لەسەر ئەم بابەتە
ئەمانەی خوارەوە نموونەی خۆلێدانەکانی سۆڤیەت و عێراقە. هەر بەرپرسێکی باڵای بەعسی بەلایەنی کەمەوە دوو تەلەفۆنی بێتەلی لەسەر مێزەکەی هەبووە و یەکێک یان زیاتریش لەناو ئۆتۆمبێلەکەیدا. باشتربوونی کارایی پەیوەندییەکان سۆڤیەتییەکانی تووشی دەمارگیری کرد و دیار بوو کە ڕژێمی بەعس لە هەموو کاتێک باشتر کۆنترۆڵی وڵاتەکەی کردووە. دیارتر جموجۆڵی سۆڤیەتەکان بۆ ناوەوە و دەرەوەی بەغدا بە وردی چاودێری دەکرا. زۆرجار ئۆتۆمبیلەکانی سۆڤیەت لە بازگەکان دەوەستێنران و پشکنینیان بۆ دەکرا و سۆڤیەتەکان ڕاپۆرتیان دا کە چەندین جار ناڕەزایەتیان بەرامبەر حکومەتی عێراق دەربڕیوە. زۆرجار خێزانە سۆڤیەتییەکان بە کۆمەڵ دەچوونە ماسیگرتن لە دوو یان سێ کەسی لە دەریاچەی حەبانیە، لە نزیک بنکە ئاسمانییەکەی حەبانیە.
واشنتۆن، ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٧١، ١٧٥٨Z
بابەت: تێڕوانینی ڕۆژنامەنووسان لەسەر عێراق
1. پوختە: ئێمە لەگەڵ باڵیۆزخانەی ئێران هاوڕاین کە زۆرێک لەو شتانەی کە ڕۆژنامەنووسی لوبنانی ئێدوارد ساب لەسەر عێراق دەینووسێت زیادەڕەویی تێدا کراوە. بە تایبەتی ئێمە ئەو گریمانانە دەخەینە ژێر پرسیارەوە کە (آ) کاریگەری عێراق لە ناوچەکەدا بە خێرایی گەشە دەکات؛ (ب) عێراق خۆشگوزەرانی ئابووری بەخۆیەوە دەبینێت؛ و (ج) چیتر دەستی حکومەتی عێراق بە هەڕەشەی کوردەوە نەبەستراوەتەوە. هۆکارەکانی پرسیارکردن لەم گریمانانە، هەروەها سەرنجەکان لەسەر خاڵە سەختەکانی تر، لە خوارەوە باس دەکرێن. ئێمە دان بەوەدا دەنێین کە پێدەچێت کاریگەریی سۆڤیەت لە عێراقدا گەشە بکات، بەتایبەتی لە کەرتی نەوتدا.
2- کاریگەڕی عێراق له ناوچەکە: تێبینی دەکەین که نێردراوەکانی عێراق لەم دواییانەدا سەردانی پایتەختی وڵاتانی عەرەبییان کردووه، پەیامی که سایەتییان له سەڕۆک ئەلبەکره وه بۆ سەڕۆکی وڵاتانی پەیوەندیدار گواستووەتەوه. بێ گومان ئەم هەنگاوە نوێنەرایەتی هەوڵێکی عێراقییە بۆ دەرچوون لە گۆشەگیریی خۆی، وەک لە بەیاننامە سازشییەکانی ئەم دواییەی سەدام حوسێندا دەرکەوتووە سەبارەت بە کێشەی سنووری کوەیت و بڕیاری عێراق بۆ کردنەوەی سنوورەکانی لەگەڵ ئوردن بە ڕووی هاتوچۆی بازرگانیدا. بەڵام بەڵگەی کەم هەیە بۆ ئەوەی کە هێشتا عێراقیەکان لە پایتەختەکانی تری عەرەبی قبووڵیان بەدەست نەهێناوە. هەرچەندە عێراقییەکان لە کەنداوی فارسدا بە توندی لۆبی دەکەن و بە ڕوونی نیگەرانن لە ڕۆڵی داهاتووی ئێران بەرامبەر بە دەوڵەتانی کەنداو، بەڵام ناتوانین هیچ زیادبوونێکی بەرجەستە لە کاریگەرییەکانی عێراق لەم ناوچەیەدا دەستنیشان بکەین. بە لەبەرچاوگرتنی دژمنایەتی تەقلیدی نێوان ڕژێمی عێراق و حکومەتەکانی سوریا و میسر و هەروەها باشتربوونی پەیوەندییەکانی سعودیە و میسر، ئاسۆیەکی کەم دەبینین کە عێراق بتوانێت کاریگەری خۆی لە جیهانی عەرەبیدا بەشێوەیەکی بەرچاو فراوان بکات.
3- بارودۆخی ئابووری عێراق: هەرچەندە عێراق وڵاتێکە کە توانایەکی بەرچاوی هەیە بۆ گەشەسەندنی ئابووری، بەڵام حکومەتی ناوەند هەرگیز بە درەوشاوەیی لە پلاندانانی ئابووریدا ناسراو نەبووە. سەرچاوەیەک لە کۆمپانیایەکی نەوتی کە بەدواداچوون بۆ ڕاپۆرتە ئابوورییەکانی عێراق دەکات ئاماژە بەوە دەکات کە سەرکردەکانی عێراق کاتێکی کەم لە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش و ئەنجوومەنی نیشتمانی بەسەر دەبەن بۆ گفتوگۆکردن لەسەر کێشە ئابوورییەکان. بەرژەوەندی ڕواڵەتی ئەوان بە پلەی یەکەم لە ڕواڵەتەکانی باشتربووندایە، کە سەرنجیان لەسەر فەلسەفە ئابوورییەکانە کە دەنگدانەوەیان لەگەڵ خەڵکی گشتیدا هەیە، هەرچەندە حکومەتی عێراق لە ئەنجامی ڕێککەوتنەکانی ئۆپێک داهاتەکانی بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، بەڵام بەردەوامین لە وەرگرتنی ڕاپۆرتەکان کە ڕووبەڕووی گرفتی دارایی بووەتەوە و لە ماوەی شەش مانگی ڕابردوودا قەرزێکی بەرچاوی لە کۆمپانیای نەوتی عێراق وەرگرتووە. جگە لەوەش دەوترێت ئەمساڵ بۆ دروێنەی دانەوێڵە لە باکوور خراپ بووە و ڕەنگە حکومەتی عێراق هەوڵی هاوردەکردنی بڕێکی زۆر دانەوێڵە بدات بۆ تێرکردنی دانیشتوان. کێڵگە نەوتییەکانی باکوری ڕومایلا بە هاوکاریی بەرفراوانی تەکنیکی لەلایەن ڕووسیا و ڕۆژهەڵاتی ئەوروپاوە پەرەیان پێ دەدرێت، بەڵام تا ئێستا هیچ ئەنجامێکیان بەدەست نەهێناوە. لە کۆتاییدا ئاماژە بە قەرزە گەورەکانی عێراق دەکەین بە یەکێتی سۆڤیەت لە بەرامبەر چەک و یارمەتییە ئابوورییەکانی ڕابردوو، بەگوێرەی ڕاپۆرتە جیاوازەکان، ئەو سەختییەی حکومەتی بەغدا ڕووبەڕووی بووەوە لە دانەوەی ئەو قەرزانە، سەرچاوەی خۆلێدان بووە لە پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی عێراق و یەکێتی سۆڤیەتدا. بەگشتی گومانمان هەیە کە دۆخی ئابووریی عێراق بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر بێت، بە لەبەرچاوگرتنی مەیلی حکومەتی عێراق بۆ پلاندانانی ئابوری هەڕەمەکی و خەرجییە بەرزەکانی بەرگری.
4- بارودۆخی نێوان کورد و حکوومەتی عێراق: پێدەچێت پەیوەندییەکانی نێوان کورد و حکومەتی ناوەندی بێمتمانەیی و گومان لە یەکتری تێ خزابێت. بارزانی لەگەڵ وتەبێژانی تری پارتی دیموکراتی کوردستان بەردەوام حکومەتی عێراق بەوە تۆمەتبار دەکەن کە پابەند نەبوون بە بەڵێنەکانی بەپێی ڕێککەوتنەکەی 11ی ئاداری 1970 کە کۆتاییی بە شەڕی ناوخۆی کورد و حکومەتی عێراق هێنا. لە کاتێکدا ئەستەمە هەڵسەنگاندن بۆ توانای بارزانی بۆ دەستپێکردنەوەی ململانێکان لەگەڵ حکومەتی عێراقدا بکرێت، بەڵام ڕاپۆرتی بەردەواممان پێ گەیشتووە کە نوێنەرەکانی بەدوای پاڵپشتی دەرەکیدا دەگەڕێن بۆ ئەگەرێکی لەو شێوەیە. ڕووداوەکانی وەک هەوڵی تیرۆرکردنی ئەم دواییەی بارزانی و، باوەڕی بەوەی کە حکومەتی ناوەند لە پشتەوەیە، بە ڕوونی بێمتمانەیی و گومانی نێوان هەردوو لا قووڵتر دەکەنەوە. لەم پێوەندییەدا ئاماژە بە ڕاپۆرتێکی ئەم دواییەی ڕۆژنامەی “ئەلنەهار” کە بنکەکەی لە بەیروتە، کە تێیدا هاتووە بارزانی هەڕەشەی ئەوەی کردووە کە بە هەڵوێستی خۆیدا بچێتەوە سەبارەت بە ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ حکومەتی ناوەند، مەگەر لە ئیدارەی کاروباری دەوڵەتدا مافی زیاتر بە کورد نەدرێت. هەرچەند کورد پۆستی وەزاریی لە حکومەتی عێراقدا بەدەستەوەیە، بەڵام تا ئێستاش دوورن لە ئۆرگانەکانی حوکمڕانی بەتایبەت ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش.
5- پەیوەندی لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەت و هەڵوێستی حزبی شیوعیی عێراق: گومانی تێدا نییە کە هەژموونی سۆڤیەت بەسەر عێراقدا کە دەرئەنجامی هاوکارییە سەربازی و ئابوورییەکانی ڕووسیایە، زۆرە. عێراق هێشتا وابەستەی دابینکردنی چەکی سۆڤیەت ماوەتەوە و سۆڤیەتەکان پێگەیەکی بەرچاو لە کەرتی نەوتدا دادەمەزرێنن. بێ گومان سۆڤیەت خۆشحاڵە کە لە عێراق پێشکەوتنی گەورەتر لە سوریا و میسر بەدەست دەهێنێت، بەڵام ناتوانن پێشبینی بکەن عێراق ببێتە بەرپەرچدانەوەی میسر. بەردەوامی دژایەتی عێراق بۆ چارەسەری ئاشتیانەی ململانێی عەرەبی و ئیسرائیل لانیکەم خاڵێکی ناکۆکی لەگەڵ سۆڤیەت نیشان دەدات؛ بەڵام پەکین دڵخۆش دەکات کە ئارەزووی بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ عێراقدا نیشان داوە. سەبارەت بە حزبی شیوعیی عێراقیش، تا ئێستا بە توندی لەلایەن حکومەتی عێراقەوە سەرکوت کراوە. ئەمەش بووەتە مایەی خۆلێدان لە نێوان حکومەتی عێراق و یەکێتی سۆڤیەت. ئەگەر سەدام حسێن بڕیار بدات کۆمۆنیستەکان بێنێتە ناو حکومەتەوە، ئەگەری زۆرە ئەمە ببێتە هۆی پێچەوانەبوونەوەی ئەو سەرکوتکردنە.