ڕاپۆرتی توێژینەوەی تەواو، سیستەماتیک، شیکارانە و ئەکادیمی، لەمانە پێک دێت:
1. چوارچێوەی تیۆری ڕۆڵی خوێندەواریی ڕۆژنامەنووسان و خوێندەواریی ڕاگەیێنەوانیی خەڵک
2. شیکاریی بەراوردکاری ئێران، عێراق و هەرێمی کوردستان
3. دەرئەنجامی گشتی
4. شیکاریی تایبەت بە توێژینەوەی حاڵەت (Case Study) کە پێک دێت لە:
o هەڵبژاردنەکانی هەرێمی کوردستان
o قەیرانی بودجەی عێراق و هەرێم
ئەم ڕاپۆرتە بە شێوازی توێژینەوەکانی زانستە کۆمەڵایەتییەکان، ڕاگەیاندن و سیاسەتی گشتی نووسراوە.
ڕاپۆرتی توێژینەوەی تەواو
ناونیشانی توێژینەوە: ڕۆڵی خوێندەواریی پسپۆڕانەی ڕۆژنامەنووسان و خوێندەواریی ڕاگەیاندنی خەڵک لە داڕشتنی بیروڕای گشتی: شیکارییەکی بەراوردکاریی ئێران، عێراق و هەرێمی کوردستان بە دوو توێژینەوەی حاڵەت (هەڵبژاردنەکانی هەرێم و قەیرانی بودجەی عێراق)
پێشەکی
ڕاگەیاندنەکان لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا تەنها ئامرازی گواستنەوەی هەواڵ نین؛ بەڵکو ئەکتەری چالاکن لە داڕشتنی بیروڕای گشتی، دروستکردنی گێڕانەوە سیاسییەکان، بەڕێوەبردنی قەیرانەکان و بەرهەمهێنانی ناسنامەی بەکۆمەڵ. بەڵام کوالیتی ئەم ڕۆڵە بەندە بە دوو هۆکاری بنەڕەتییەوە:
1. خوێندەواریی پسپۆڕانەی ڕۆژنامەنووسان، پەیامنێران و بەرهەمهێنەرانی ناوەڕۆک؛
2. خوێندەواریی ڕاگەیاندنی خەڵک و توانای ناسینەوەی ڕاستی لە پڕوپاگەندە
لە نەبوونی ئەم دوانەدا، ڕاگەیاندنەکان نەک هەر بێسوود دەبن، بەڵکو لەوانەیە “وێرانکەر”یش بن و کۆمەڵگە بەرەو دەنگۆ، دووجەمسەری، بێمتمانەیی و تێکچوونی سیاسی ببەن.
ئەم توێژینەوەیە بە ڕێبازی شیکاریی بەراوردکاری، دۆخی سێ کۆمەڵگەی ئێران، عێراق و هەرێمی کوردستان لێک دەداتەوە.
بەشی یەکەم: بنەما تیۆرییەکان
1. خوێندەواریی پسپۆڕانەی ڕۆژنامەنووسان؛ خوێندەواریی ڕاگەیاندنی پیشەیی کۆمەڵێک لێهاتوویی و زانیارییە: • تێگەیشتن لە پێکهاتە سیاسی، ئابووری و یاساییەکان • ناسینی لایەنگرییەکان و سەرچاوە نادڵنیاکان • توانای شیکردنەوەی داتا • هێزی پرسیارکردنی سەربەخۆ لە دەسەڵاتی سیاسی • پرەنسیپەکانی ڕەوشتی پیشەیی
ڕۆژنامەنووسی خوێندەوار = گواستنەوەی دروستی پەیام + باشترکردنی کوالیتی بیروڕای گشتی
ڕۆژنامەنووسی کەمخوێندەوار = شێواندنی پەیام + دروستکردنی ورووژاندن، دەنگۆ و قەیران
2. خوێندەواریی ڕاگەیێنەوانیی خەڵک
خوێندەواریی ڕاگەیێنەوانیی خەڵک واتە توانای: • شیکردنەوەی پەیام • ناساندنی سەرچاوەی متمانەپێکراو • جیاکردنەوەی هەواڵ لە لێکدانەوە • بەرگری لە پڕوپاگەندە • بەراوردکردنی ڕاگەیاندنەکان و دروستکردنی بڕیاری سەربەخۆ • کۆمەڵگەی خوێندەوار بە ڕاگەیاندن، ڕاگەیاندن “بەرپرسیار” دەکات. کۆمەڵگەی کەمخوێندەوار بە ڕاگەیاندن، دەبێتە قوربانی “جەنگی گێڕانەوەکان”.
بەشی دووەم: شیکاریی بەراوردکاریی ئێران، عێراق و هەرێمی کوردستان
أ) ئێران
تایبەتمەندییەکان: • سیستەمی ڕاگەیاندنی نیمچەحکومی • ڕۆژنامەنووسانی کەمخوێندەوار لە بوارەکانی ئابووری، تەندروستی و سیاسەتدا • کاریگەریی زۆری تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بیروڕای گشتی • بێمتمانەیی گشتی بە ڕاگەیاندنە فەرمییەکان
لێکەوتەکان: • گێڕانەوەی ورووژێنەر لە ناڕەزایەتییەکاندا • دەنگۆ بڵاوکردنەوەی بەرفراوان لە قەیرانەکاندا • کەمبوونەوەی ڕۆڵی ڕاگەیاندن وەک “هێزی چوارەم”
نموونەکان: • قەیرانی بەنزی (ساڵی ٢٠١٩) • قەیرانی کۆرۆنا • دۆسییەکانی ژینگە
ب) عێراق
تایبەتمەندییەکان: • ڕاگەیاندنەکانی حیزبی و میلیشیایی • ڕۆژنامەنووسانی زۆربەیان نەڕاهێنراو • لاوازیی ڕەوشتی پیشەیی • نەبوونی سەربەخۆیی پێکهاتەیی ڕاگەیاندنەکان
لێکەوتەکان: • گۆڕینی ڕاگەیاندنەکان بۆ ئامرازی جەنگی دەروونی حیزبەکان • بڵاوبوونەوەی خێرای دەنگۆ • نەبوونی ڕۆڵی چاودێریی حکومەت
نموونەکان: • جەنگ دژی داعش • قەیرانە ئەمنی و سیاسییەکانی سەردەمی مالیکی و دوای ئەوە.
ج) هەرێمی کوردستان
تایبەتمەندییەکان: • ڕاگەیاندنەکان زۆربەیان خاوەندارێتی ڕاستەوخۆیان لەلایەن حیزبەکانەوەیە • کەمیی ڕۆژنامەنووسانی ئابووریناس، یاساناس و شیکارکەر • تایبەتمەندکردنی هەواڵەکان (تەرکیز لەسەر سەرکردەکان و کەسایەتییە دیارەکان) • ڕووماڵکردنی سۆزدار و هەستیارانە سەبارەت بە پرسە حیزبییەکان، بودجە، نەوت و هەڵبژاردنەکان
لێکەوتەکان: • دروستبوونی کۆمەڵگەیەکی زۆر دووجەمسەری (پارتییەکێتی) • دەستەوسانبوونی بیروڕای گشتی لە تێگەیشتنی زانستییانەی پرسەکان • کەمبوونەوەی متمانەی کۆمەڵایەتی لە ناوچە جیاوازەکانی هەرێم.
نموونەکان: • ڕووماڵکردنی پرسەکانی بودجە • دروستکردنی گێڕانەوەی ورووژێنەر سەبارەت بە کەسایەتییە سیاسییەکان • ناکۆکییەکانی ‘هەولێر _ سلێمانی’
بەشی سێیەم: خشتەی بەراوردکاریی ڕاگەیاندنی خوێندەوار و ڕاگەیاندنی کەمخوێندەوار؛ پێوەری ڕاگەیاندنی خوێندەوار ڕاگەیاندنی کەمخوێندەوار:
• خوێندەواریی ڕۆژنامەنووس: پسپۆڕانە، زانستی سەرپێیی، ورووژێنەر
• سەرچاوەی هەواڵ: فرەسەرچاوە، زانستی یەکسەرچاوە، دەنگۆ
• شیکاری: داتابنەما، هەستبزوێن
• لایەنگری: کەم و کۆنترۆڵکراو، زۆر و حیزبی
• گێڕانەوە: لۆژیکی، دروستکردنی دژمن یان پاڵەوان
• ڕۆڵی کۆمەڵایەتی: هۆشیارکەرەوە، قەیرانساز
• پەیوەندی لەگەڵ دەسەڵات: سەربەخۆ، گوێڕایەڵ یان بانگەشەکەر
• کاریگەریی کۆتایی: بەهێزکردنی دیموکراسی، زیانگەیاندن بە متمانەی گشتی
بەشی چوارەم: شیکاریی حاڵەت (Case Study)
توێژینەوەی حاڵەتی یەکەم؛ هەڵبژاردنەکانی هەرێمی کوردستان
1. چوارچێوەی سیاسی؛ هەڵبژاردنەکان لە هەرێمدا لەجیاتی ئەوەی کێبڕکێی پڕۆژە و بەرنامە بن، کێبڕکێی ناسنامەییحیزبین (پارت/یەکیتی). ڕاگەیاندنەکان لەجیاتی شیکردنەوەی سیستەمی هەڵبژاردن، گەندەڵی، ئابووری و بەرنامەکان، تەرکیز دەخەنە سەر: • کەسایەتیکردنی سەرکردەکان • هێرشی سۆزداری و هەستیارانە • کۆکردنەوەی ناسنامەیی (نەتەوەییشارستانی: سۆران/بادینان، سلێمانی/هەولێر)
2. ڕۆڵی کەمخوێندەواریی ڕۆژنامەنووسان؛ • شیکارییە ساکارکراوەکان: “فلان حیزب خیانەتی کرد”، “فلان سەرکردە بەهێزە” • بێتوانستی لە پرسیارکردنی ڕاستەقینە لە سەرکردەکان • نەبوونی توانای ڕوونکردنەوەی پێکهاتە سیاسییە ئاڵۆزەکان (وەک سیستەمی دووحکومەتی) • برەودان بە پەراوێز و بابەتی لاوەکی • ورووژاندن، تووڕەکردن یان نانەوەی ڕق و کینەی نەتەوەییناوچەیی؛ نموونەی دیاریکراو: ڕاپۆرتە هەستبزوێن و هێرشکارەکان سەبارەت بە وتارە هەڵبژاردنییەکانی سەرکردەکان – بەبێ شیکردنەوەی ناوەڕۆکی بەرنامەکان.
3. لێکەوتەکان؛ • دوو جەمسەریی توند لە کۆمەڵگەدا • زیادبوونی توندوتیژیی سیاسی • هەڵبژاردنی سەرکردەکان لەسەر بنەمای هەستەکان، نەک بەرنامە • کەمبوونەوەی بەشداریی ژیرانە و ئاگادارانە
توێژینەوەی حاڵەتی دووهەم: قەیرانی بودجەی عێراق و هەرێمی کوردستان
1. ئاڵۆزیی قەیرانەکە؛ پرسی بودجە لە نێوان هەولێر و بەغدا پرسێکی: • سیاسی • یاسایی • ئابووری • نەوتی • مێژووییە و پێویستی بە ڕۆژنامەنووسی زۆر پسپۆڕ هەیە، بەڵام لە کردەدا زۆربەی ڕاگەیاندنەکانی هەرێم و عێراق لێی بێبەشن.
کێشەی یەکەم: نەبوونی خوێندەواریی ئابووریی گشتی
ڕۆژنامەنووس ناتوانێت چەمکی وەکو کورتهێنانی بودجە، لیمێتی خەرجکردن، پابەندبوونەکانی حکومەت، یان گرێبەستە نەوتییەکان ڕوون بکاتەوە.
کێشەی دووهەم: کەسایەتیکردنی پرسەکە
لە جیاتی ڕوونکردنەوەی ئابووری و یاسا دەپڕژێتە سەر ئەوەی بڵێ: • فلان سەرکردە تاوانبارە • فلان حیزب ستەمکارە • فلان وەزیر خائینە.
کێشەی سێهەم: بێتوانستی لە خوێندنەوەی بەڵگەنامەکاندا
زۆرێک لە ڕۆژنامەنووسان ناتوانن ئەمانە شیکاری بکەن:
• یاسای بودجە • گرێبەستەکانی کۆمپانیا نەوتییەکان • میکانیزمی خسابکردنی پشکی ١٢.٦٧٪
کێشەی چوارەم: جیانەکردنەوەی نێوان “ڕاستی” و “جەنگی بانگەشەی حیزبەکان”
ڕاگەیاندنەکان بەبێ لێکۆڵینەوەی زانستی، قسەی سیاسییەکانی خۆیان بڵاو دەکەنەوە.
2. لێکەوتەکان:
• خەڵک نازانن ڕاست کامەیە؛
• شارەکانی هەرێم یەکتری لە دژی یەکتر ورووژێنن؛
• فشاری دەروونی و نیگەرانی سەبارەت بە مووچەی فەرمانبەران زیاد دەکات؛
• ژینگەی “قۆستنەوەی سیاسی” دەڕەخسێت؛
• قەیرانی ئابووری توندتر دەبێت چونکە بیروڕای گشتی ناتوانێت داوای سیاسەتی دروست بکات.
دەرئەنجامی گشتی
١. خوێندەواریی ڕۆژنامەنووسان و خوێندەواریی ڕاگەیاندنی خەڵک تەواوکەری یەکترن
• ڕۆژنامەنووسی خوێندەوار + خەڵکی خوێندەوار = کۆمەڵگەیەکی تەندروست و هۆشیار
• ڕۆژنامەنووسی کەمخوێندەوار + خەڵکی کەمخوێندەوار = کۆمەڵگەیەکی قەیراناوی و ڕێگر لە گەشەپێدان
٢. ئێران، عێراق و هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی قەیرانی جیدیی خوێندەواریی ڕاگەیاندن بوونەتەوە؛ سێ کۆمەڵگە بە پلەی جیاواز، کەوتوونەتە بەر ئەو کاریگەرییانە:
• ڕاگەیاندنە حیزبییەکان
• شیکارییە ورووژێنەرەکان
• نەبوونی ڕاهێنانی پیشەیی
• نەبوونی سەربەخۆیی ڕاگەیاندن
٣. چارەسەرەکان بۆ بەرزکردنەوەی خوێندەواریی ڕۆژنامەنووسان:
• دامەزراندنی “قوتابخانەگەلی ڕۆژنامەنووسیی پسپۆڕانە”
• ڕاهێنانە پیشەییەکان لە بواری ئابووری، سیاسەت، یاسا، تەندروستی و ژینگە
• بەرزکردنەوەی ڕەوشتی پیشەیی بۆ بەرزکردنەوەی خوێندەواریی ڕاگەیاندنی خەڵک
• فێرکردن لە قوتابخانە و زانکۆکاندا
• بەرنامە گشتییەکان بۆ ناسینەوەی دەنگۆ
• بەرهەمهێنانی ناوەڕۆکی ڕوونکەرەوە
• بەهێزکردنی ڕاگەیاندنە سەربەخۆکان.
ئامادەکردن: ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان _ کوردستان