دوای دوو ساڵ و شەش مانگ قوفلی بۆڕی نەوتی هەرێمی كوردستان كرایەوە، بەم هەنگاوە كرانەوەیەكی یەكجار گەورەی ئابووری بەڕووی هەرێمی كوردستان دەكرێتەوە. ئابووریناسان، پێیانوایە هەناردەكردنەوەی نەوت دەبێتە گەورەترین ڕێگای گەیشتن بە ئابوورییەكی سەربەخۆ و گەشەسەندنی بازاڕ و بازرگانی. ئاماژە بۆ ئەوەش دەكەن، بەپێی ئەو ڕێككەوتنەی كە ئێستا كراوە، داننانە بە گرێبەستە نەوتیەكانی نێوان حكوومەتی هەرێم و كۆمپانیاكان لە لایەك، هەروەها داننانیشە بە بۆڕیی گواستنەوەی نەوتی كوردستان لە لایەن عێراقەوە.
دوای زیاتر لە دوو ساڵ و نیو لە ڕاگرتنی، كاتژمێر 6:50 خولەكی بەرەبەیانیی ڕۆژی شەممە، 27ی ئەیلوولی 2025، هەناردەكردنەوەی نەوتی خاوی هەرێمی كوردستان لە كێڵگەی نەوتی پێشابوورەوە بۆ بەندەری جەیهانی توركیا دەستی پێكردەوە، بەگوێرەی ڕێككەوتنی نێوان هەولێر و بەغدا، لە قۆناغی یەكەمدا، ڕۆژانە 190 هەزار بەرمیل نەوتی خاوی كوردستان هەناردەی بەندەری جەیهانی توركیا دەكرێت، دواتر بڕەكە قۆناغ بە قۆناغ زیاتر دەكرێت تا دەگاتە نزیكەی 230 هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە.
نەوت ئەو سامانە گرنگەی كە بە بەهێزترین و كاریگەرترین شادەماری بووژانەوەی كەرتی ئابووری و بازاڕ دادەنرێت، هەر بۆیە خەڵكی هەرێمی كوردستان هیوای گەورەیان بە دەستپێكردنەوەی ناردنە دەرەوەی نەوت هەیە، چونكە لە دوای دوو ساڵ و نیو جارێكی دیكە ڕێككەوتنێكی تەواو ستراتیژی كراوە لە نێوان هەرێمی كوردستان، كۆمپانیاكانی بواری نەوت و حكوومەتی عێراق، جیاواز لە ساڵەكانی ڕابردوو.
ئابووریناس مستەفا شاكر، بۆ ڕۆژنامەی “هەولێر” گوتی: فرۆشتنی نەوتی هەرێمی كوردستان لەلایەن حكوومەتی عێراقەوە لەڕێگەی كۆمپانیای سۆمۆ، دەبێتە بووژانەوەیەكی زۆر باش لەڕووی ئابووری بۆ هەرێمی كوردستان، عێراقیەكانیش سوودی لێ دەبینن، فرۆشتنی ئەو نەوتە كاریگەری سەرەكی هەیە بۆ هەرێمی كوردستان لەبەر ئەوەی 80% داهاتی كوردستان و عێراق لەسەر فرۆشتنی نەوتە، ئەوەش پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە بودجە و قوت و گیرفانی خەڵكەوە هەیە.
ڕێككەوتنی نێوان هەرێمی كوردستان و حكوومەتی عێراق لەسەر دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنەوەی نەوت جیا لە بووژانەوەی بازاڕ، متمانەش لە نێوان خەڵك و حكوومەت بەهێز دەكات. ئەو ئابووریناسە، دەڵێت: ڕێككەوتنی هەولێر و بەغدا لەسەر هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان هەنگاوێكی گرنگە، گرنگەكەی بۆ هەرێمی كوردستان لەوەدایە كە قوت و شایستە داراییەكانی خەڵكی هەرێمی كوردستان مسۆگەر دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی باشبوونی باری ئابووری مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان و بووژانەوەی بازاڕ و كەسابەت، ئەمە لە كاتێكدایە زیاتر لە دە ساڵە حكوومەتی هەرێم و مووچەخۆران گیرۆدەی دەستی قەیرانی دارایینە و نەناردنی مووچە و شایستەداراییەكانی هەرێمی كوردستان لەلایەن حكوومەتی عێراقەوە بە جێبەجێ كردنی ئەم ڕێككەوتنە ئەم قیرانانە تێدەپەڕێندرێن، هیوادارین حكوومەتی عێراق پابەند بێت بەجێبەجێ كردنی ئەو ڕێككەوتنە.
سیروان زیاد، شارەزای بواری ئابووری، بۆ ڕۆژنامەی “هەولێر” ئاشكرای كرد: ناردنە دەرەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان لەڕێگەی بەندەری جەیهانی توركیاوە بە جیهان ئەو ئاستەنگە بوو كە چەند ساڵێكە بۆتە گرێ كوێرە كە كردنەوەی ئاسان نەبوو، بەڵام بە هەوڵەكانی سەركردایەتی كوردستان و كابینەی نۆیەم ئەو گرێیە كرایەوە كە دەبێتە سەقامگیری ئابوورییەكی بەهێز و گەشەسەندوو.
زیاتر گوتی: لەدوای ڕاگرتنی هەناردەكردنەوەی نەوت كە زیاتر لە دوو ساڵ و نیو كە لە مانگی ئاداری 2023ـەوە ڕاگیراوە، زیانێكی گەورە بەر ئابووری و دارایی عێراق كەوتووە كە بە 28 ملیار دۆلار مەزەندە دەكرێت، ئێستا هەموو لایەنەكان، وەزارەتی نەوتی عێراق و وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی حكوومەتی هەرێمی كوردستان و كۆمپانیا نەوتییەكان، هەروەها هاوبەشەكان لەلایەن توركیاوە، باش لەوە دڵنیا بوونەتەوە كە ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان زیانی بۆ هەموو لایەك هەبووە، لەبەرئەوە بەپێچەوانەوە ئێستا هەناردەكردنەوەی نەوت بۆ قازانجی هەمووانە.
ئەو شارەزایەی بواری نەوت ئاماژەی بەوەش كرد: پێشتر هەوڵی زۆر درا كە گرفتی یاسایی بۆ هەناردەكردنی نەوتی كوردستان دروست بكرێت، بەوەی كە گوایە گرێبەستەكان نادەستووریین، بەڵام لە دوابڕیاری دادگەی تەمیزی كەرخ لە مانگی 12ی 2024، كاتێ بڕیارێكی یەكلاكەرەوەی دا، دەركەوت كە سەرجەم گرێبەستەكانی نەوتی هەرێمی كوردستان دەستوورین و هیچ گرفتێكی یاساییان نییە، لەبەرئەوە حكوومەتی عێراق بە دەستپێكردنەوەی هەناردەكردن دەریخست كە بە شێوەیەكی پیشەییانە مامەڵە لەگەڵ نەوتی كوردستاندا دەكات و هەوڵ دەدات سوودی لێ وەربگرێت، ئێستا بۆ عێراق دەركەوت كە بەرژەوەندییەكی هاوبەش هەیە و پێویستە هەردوولا پڕۆگرام و پلانیان تەواوكەری یەكتر بن، واتە نەوت چیتر كێشە نییە، بەڵكو دەبێتە هۆكارێك بۆ خۆشگوزەرانی.
تەیب ئازاد، مامۆستای زانكۆ، بە ڕۆژنامەی “هەولێر”ـی گوت: لە ڕێگەی ئەم ڕێككەوتنەوە لانی كەم مووچەی ئەمساڵ بۆ خەڵكی هەرێمی كوردستان گەرەنتی كراوە، هەناردەكردنی نەوت پرۆسە نەوتییەكان لە هەرێمی كوردستان خێراتر دەكات و دەكرێت لە ماوەی چەند مانگێكدا ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی كوردستان بگەیەندرێتە 400 تا 450 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا كە كوالێتیی نەوتی كوردستانیش سووك و مامناوەندییە و كڕیارەكان و پاڵاوگە گەورەكانی جیهان عەوداڵ و كڕیاری بێ چەندوچوونی ئەم جۆرە نەوتەن.