ئا: زەنوێر ئەحمەد محەمەد
لە سەردەمی ئێستادا، ئافرەتان پێگەیەکی گرنگتریان لە کۆمەڵگادا پەیدا کردووە. ئەوان لە بوارە جیاوازەکاندا وەک پەروەردە، تەندروستی، بازرگانی، سیاسەت و زانستدا ڕۆڵی بەرچاویان هەیە.
لەگەڵ ئەم پێشڤەچوونەش، هێشتا کێشەکان هەن. لە هەندێک شوێندا ئافرەتان ڕووبەڕووی جیاکاری، توندوتیژی و سنووردارکردنی دەرفەتەکان دەبنەوە. هەروەها هاوسەنگیکردنی کار و خێزان بۆیان قورسە.
گرنگە کۆمەڵگا پشتگیری لە ئافرەتان بکات تا مافەکانیان بەدەست بهێنن و بەشداریی زیاتریان لە گەشەکردندا هەبێت، چونکە پێشکەوتنی هەر کۆمەڵگەیەک پەیوەندی بە دابینکردنی دەرفەتی یەکسان بۆ هەموو کەسەکانەوە هەیە.
منەوەر حسێن بۆ هێلێن میدیا: ڕۆڵ و پێگەی ئافرەتان لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆدا بابەتێکی ئاڵۆز و لە گۆڕاندایە، کە لە زۆر بواردا پێشکەوتنی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەردەوامیش دەبێتەوە. لە کاتێکدا ئافرەتان زیاتر لە جاران لە گۆڕەپانە جیاوازەکاندا دیارن و کاریگەرییان هەیە، نایەکسانیی جێندەری هێشتا لەسەر ئاستی جیهان بوونی هەیە.
دەستکەوت و پێشکەوتنەکان
ئاستی خوێندن: ئافرەتان لە بواری خوێندندا هەنگاوی گەورەیان ناوە. لە زۆرێک لە وڵاتان، ئێستا ئەگەری زیاترە ئافرەتان خوێندنی باڵا بخوێنن و تەواوی بکەن بە بەراورد بە پیاوان؛ ئەمەش دەرفەتی زیاتریان بۆ دابین دەکات لە پیشەی جۆراوجۆردا.
بەشداریی ئابووری: ئافرەتان زیاتر لە جاران بەشداری لە هێزی کاردا دەکەن و ڕۆڵی بەرچاویان هەیە لە ئابووریدا. ئەوان بە ڕێژەیەکی پێوانەیی کار و بزنسی خۆیان دەست پێدەکەن و پۆستی گرنگ لە کەرتە جیاوازەکاندا بەدەست دەهێنن. هەرچەندە جیاوازییەکی بەرچاو لە مووچەدا لەنێوان ئافرەتان و پیاوان هێشتا بوونی هەیە، بەڵام پێشکەوتن لە دەستپێشخەرییەکانی پشتگیریکردن لە مووچەی یەکسان و شکاندنی “بنمیچی شووشەیی” بەدی دەکرێت.
بەهێزبوونی سیاسی: بەشداریی سیاسیی ئافرەتان گەشەی کردووە، ژمارەیەکی زیاتری ئافرەتان بۆ پۆستە حکومییەکان هەڵدەبژێردرێن و ڕۆڵی سەرکردایەتی دەگرنە ئەستۆ. هەرچەندە هێشتا لە پۆستە باڵا سیاسییەکاندا نوێنەرایەتییان کەمە، بەڵام ئامادەیییان لە زیادبووندایە و چالاکانە کار دەکەن بۆ دروستکردنی سیستەمێکی سیاسیی گشتگیرتر و نوێنەرایەتیتر.
چالاکیی مەدەنی و گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی: ئافرەتان لە پێشەنگی بزووتنەوەکانی دادپەروەریی کۆمەڵایەتیدان و بۆ کۆمەڵگەیەکی یەکسانتر و گشتگیرتر تێدەکۆشن. بزووتنەوەکانی وەک #MeToo هۆشیاریی جیهانییان لەسەر پرسەکانی وەک گێچەڵی سێکسی و توندوتیژیی بنچینەکراو لەسەر جێندەر بەرزکردووەتەوە، کە بووەتە هۆی گۆڕانکاریی یاسایی و سیاسی.
ئاستەنگە بەردەوامەکان
سەرەڕای پێشکەوتنەکان، کۆسپ و نایەکسانیی بەرچاو هێشتا بەردەوامن. ڕاپۆرتی جیهانیی جیاوازیی جێندەریی ٢٠٢٥ی کۆڕبەندی ئابووریی جیهانی ئاماژە بەوە دەکات کە هەرچەندە جیاوازییەکە لەسەر ئاستی جیهان بە ڕێژەی ٦٨.٨٪ کەمبووەتەوە، بەڵام هێشتا ١٢٣ ساڵی دەوێت بۆ گەیشتن بە یەکسانیی تەواو ئەگەر بە هەمان ڕێژەی ئێستا بەردەوام بێت.
نایەکسانیی ئابووری: جیاوازیی مووچە لەنێوان ئافرەت و پیاودا پرسێکی بەردەوامە، کە ئافرەت بۆ کارێکی هاوشێوە مووچەیەکی کەمتر لە پیاوان وەردەگرن. سەرەڕای ئەوەش، ئافرەتان زۆرجار بڕێکی ناهاوسەنگی کاری ماڵەوە و چاودێریی بێبەرامبەر ئەنجام دەدەن، کە دەتوانێت دەرفەتە ئابوورییەکانیان سنووردار بکات.
کەمبوونەوەی نوێنەرایەتی لە سەرکردایەتیدا: لە کاتێکدا ئافرەتان زیاتر ڕۆڵی سەرکردایەتی دەگرنە ئەستۆ، هێشتا لە پۆستە باڵاکانی ئابووری و سیاسیدا کەم نوێنەرایەتی دەکرێن. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، کۆڕبەندی ئابووریی جیهانی بۆی دەرکەوت کە جیاوازیی جێندەری لە سەرکردایەتیی باڵای ئابووریدا تەنها ٦٥٪ پڕکراوەتەوە.
مافەکانی زاوزێ: دەستڕاگەیشتن بە چاودێریی تەندروستیی زاوزێ، لەوانەش ڕێگریکردن لە دووگیانی و لەباربردنی سەلامەت، لە زۆرێک لە ناوچەکانی جیهاندا پرسێکی مشتومڕاوی و پڕ لە ئاستەنگە.
یەکتربڕی (Intersectionality): ئافرەتانی کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان، لەوانەش لەسەر بنەمای ڕەگەز، چین یان ئاراستەی سێکسی، ڕووبەڕووی جیاکاری و نایەکسانیی چەندبارە دەبنەوە.
ڕۆڵە هەمەجۆرەکانی ئافرەتان
ئافرەت لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆدا گروپێکی یەکدەست نین. ڕۆڵەکانیان هەمەچەشن و فرەلایەنە:
منەوەر زیاتری وتی بۆ هێلێن: چاودێرن: ئافرەتان لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکاندا هێشتا چاودێری سەرەکیی منداڵان و بەساڵاچووانن، و زۆرجار ئەم بەرپرسیارێتییە لەگەڵ کاری پیشەیی هاوسەنگ دەکەن.
پیشەوەر و سەرکردەن: ئەوان زانا، پزیشک، ئەندازیار، هونەرمەند، و بەڕێوەبەری جێبەجێکارن، کە لە هەموو بوارێکدا سەرکەوتوون.
چالاکوان و داهێنەرن: ئەوان گۆڕانکاری دروست دەکەن، دژی نەریتە کۆمەڵایەتییە زیانبەخشەکان دەوەستنەوە، و داوای جیهانێکی دادپەروەرانەتر دەکەن.
لە کۆتاییدا، پێگەی ئافرەتان لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆدا چیرۆکی خۆڕاگری و پێشکەوتنە، بەڵام لە هەمان کاتدا تێکۆشانێکی بەردەوامە بۆ گەیشتن بە یەکسانیی تەواو. لە کاتێکدا دەستکەوتی بەرچاو بەدەست هاتوون، گەشتی گەیشتن بە جیهانێک کە ئافرەتان و کچان بتوانن بە تەواوی توانا و پۆتانسێلی خۆیان بگەن، دوور لە جیاکاری، هێشتا درێژەی هەیە.
سەبارەت بەم بابەتە، محەمەد حەسەنانی، ڕۆژنامەنووس و چالاکوانی کۆمەڵگەی مەدەنی، ڕایگەیاند بۆ هێلێن میدیا: “ئافرەت و پیاو تەواوکەری کۆمەڵگان، واتە بەبێ نەبوونی یەکێک لەوانە بۆشایی زۆر لە بەڕێوەبردنی ژیان دروست دەبێت، بەتایبەتیش ئافرەت (دایکە، خێزانە، خوشکە، کچە) هتد…، بۆیە گرنگە بە هیچ شێوەیەک زۆڵم و زۆرداری بەرامبەریان نەکرێت و مافەکانیان پارێزراو بێت. دواجار کۆمەڵگەیەکی سەرکەوتوویی لێ دێتە کایەوە، بەڵام بە پێچەوانەوە ئەگەر ئافرەتان بچەوسێندرێنەوە لەلایەن پیاوەکانەوە، ئەوە نەوەیەکی ناتەندروست بنیات دەنێن و داهاتوویان باش نابێت.”
“ئەگەر بێت و باسی دۆخی ئافرەت بکەین لە کۆمەڵگەی ئێستادا و هەرێمی کوردستان بە نموونە بهێنینەوە، لەوانەیە لە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەک بارودۆخیان جیاواز بێت، بەتایبەتیش لەبەر ئەوەی تا ئێستا کەسانێک بەپێی داب و نەریتی کۆنەوە مامەڵە لەگەڵ ئافرەتان دەکەن و دەچەوسێندرێنەوە. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی دۆخی ئافرەت پێشڤەچوونی زۆری لە کۆمەڵگەدا بەخۆیەوە بینیووە. بۆ نموونە پێشووتر ئەگەر ئافرەتێک بینرابایە جلوبەرگی پۆلیس و پێشمەرگەی لەبەردا یان شۆفێری بکات یان لە مارکێت و جوانکاری و خواردنگە و شوێنێک کار بکات، بەلای خەڵکی شتێکی نامۆ بوو، بەڵام لە ئێستادا ئافرەتانیش شانبەشانی پیاوان کار دەکەن، بگرە زۆرجار کێبڕکێیان لەگەڵ دەکەن و زۆر ئاسایی سەیر دەکرێن لە دیدی کۆمەڵگادا.”
“خۆشبەختانە مەکتەبی سکرتاریەت و ناوەندەکانی ئافرەتانیش ڕۆڵی باشیان هەبووە شانبەشانی حکوومەت بۆ دەستەبەرکردنی مافەکانی ئافرەتان، لە ڕووی کردنەوەی خولی جۆراوجۆر و سیمینار و هەروەها بنبڕکردن و کەمکردنەوە و نەهێشتنی دیاردەی ژن بە ژنە و دانی ئافرەت لە بەرامبەر خوێنداری و ئەمانە و چەندانی دیکە. هەروەها داڵدانی ئافرەت و کردنەوەی نووسینگە و بەڕێوەبەرایەتییەکانی نەهێشتنی توندوتیژی بەرامبەر بە ئافرەت و خێزان، ئەوانە هەموویان هۆکارن بۆ باشترکردنی دۆخی ئافرەت لە کۆمەڵگەی ئێستادا.”