ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
ساڵانە، هەڵمەتی نەمامڕواندن دەخرێتە رێ؛ نەمامگە حكومییەكان ڕۆڵیان لەو هەڵمەتانە چیە؟
مەعروف مەجید سەرۆكی رێكخراوی ئاییندە بۆ پاراستنی ژینگە تایبەت بە “هەولێر”ـی گوت:” وەزارەتی كشتوكاڵی حكومەتی هەرێمی كوردستان خاوەنی (30) نەمامگەیە؛ (14)یان بۆ جوانكاری و سێبەر و (16)یان باخدارییە، بەڵام ئەو رێژەیە، خواستی ناوخۆییی پێ پڕ ناكرێتەوە و، هاوردەكردنی نەمام و گوڵ لە دەرەوەی هەرێم بەردەوامە.
بە پێی چەند بەڵگەنامەیەك لە حوسێن حەمەكەریم بەڕێوەبەری گشتی پێشووی دارستان و پاوانی وەزارەتی كشتوكاڵ دەستی كەوتووە، پارێزگاكانی هەرێم ساڵی 2009، تەنها (13) نەمامگەی دارستانیان لێ هەبووە، كە تایبەتە بە بەرهەمهێنانی نەمامی دارستان، زیاتر لە (60) جۆری نەمام بەرهەم دەهێنرا، بەشێك لەم نەمامانە لە ناو پڕۆژەكانی دارستان دەچێندران و بەشێكی تر دابەش دەكرا بە سەر فەرمانگە فەرمییەكانی حكومەتی هەرێم و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی كە چالاكییان هەبووە لە بواری چاندنی نەمام و بواری ژینگەیی، ژمارەیەكی تریش دابەش دەكران بە سەر جووتیاران و خاوەن پڕۆژەكانی كشتوكاڵی و ژمارەیەكی زۆریشیان بە خۆڕایی دابەش كراون بە مەبەستی پاڵپشتیكردنی جووتیاران و هاووڵاتیان و هاندانیان بۆ چاندنی نەمام و زیادكردنی ڕووبەری سەوزایی و بەشداریكردنیان لە ئاوەدانكردنەوەی هەرێم.
لە ساڵی 2009وە بۆ 2013 بەرهەمهێنانی نەمام لەسەر ئاستی پارێزگاكان بەم شێوەیە بووە:
_ کۆی گشتی: 12ملیۆن و 292هەزار و 798 نەمام؛
_ کۆی ئەو نەمامانەی بێبەرامبەر دابەش كراون بەسەر فەرمانگە فەرمییەكان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی و هاووڵاتیاندا: 6ملیۆن و 308هەزار و 148 نەمام.
ئەوەی شایانی وتنە، تەنها لە ماوەی (4) ساڵدا زیاد لە (6ملیۆن) نەمام دابەشكراون بەبێ بەرامبەر، ئاخۆ ئەو نەمامانە بەدواداچونیان بۆ كراوە یاخود نا، لە كاتێكدا ڕێژەی دانیشتوانی ئەوكاتی هەرێمی كوردستان هێندەی نەمامە دابەشكراوەكان نەبووە.
بەپێی ئامارەكانی وەزارەتی پلاندانانی عێراق ڕێژەی دانیشتوان لە عێراق لە ساڵی 2003ـی زایینیدا، 25ملیۆن و 627هەزار و 362 كەس بووە، لەو ڕێژەیەش ٤ملیۆن و 864هەزار و 241 كەسیان لێ لە هەرێمی كوردستان بووە، بەڵام لە كۆتاییەكانی ساڵی 2017 ڕێژەی دانیشتوان لە عێراق بۆتە 37ملیۆن و 139هەزار و 519 كەس، لەو ڕێژەیەش ٥ملیۆن و 755هەزار و 43 كەسیان لە هەرێمی كوردستاندان.
هەڵمەتی ڕوواندنی ٢ملیۆن نەمام
توانای نەمامگە حكومییەكان بۆ پڕكردنەوەی داواكاری ناوخۆیی
لە سەرەتای دروستكردنی نەمامگەكان لە كۆتایی ساڵی نەوەدەكان لەلایەن ڕێكخراوی فاو، بەپێی جوگرافیای كوردستان نەمامگەكان دابەشكران. بە ووتەی حوسێن حەمە كەریم بەڕێوەبەری گشتیی پێشووی باخداری و دارستان و پاوان لە وەزارەتی كشتوكاڵ، ئەو كات نەمامگە حكومییەكان پێویست بوون بۆ شار و شارۆچكەكان لەبەر ئەوەی نەمامگەی ئەهلی بوونیان نەبوو، بەڵام ئێستا بەهۆی زۆری نەمامگە ئەهلییەكان، ئەو شێوازە گۆڕاوە كە پێشتر بیرمان لێدەكردەوە، من خۆم خاوەنی بیرۆكەی ئەوە بووم بەشێك لە نەمامگە حكومییەكان بدرێ بە كەرتی تایبەت بەڵام لەژێر چاودێری وەزارەت و بەپێی كۆمەڵی مەرج، لەبەرئەوەی ئێستاکە نەمامگە حكومییەكان هیچ بودجە و پارەیەكی دیاریكراویان نیە.
هەڵكەوت عەبدولڕەحمان، بەڕێوەبەری گشتیی باخداری و دارستان و پاوان لە وەزارەتی كشتوكاڵ لە بەرنامەی لەگەڵ ڕەنج، ئاماژە بەوە دەكات، لەو 30 نەمامگەیەی وەزارەتی كشتوكاڵ هەیەتی، نەیاتوانیوە وەكو پێویست سوودی لێ ببینن.
٣٠ نەمامگەی حكومی هەیە ناتوانین بیاندەینە كرێ، ناشتوانین وەكو پێویست كاریان تێدا بكەین ئەمەش پەیوەندی بە كەمی مووچە و خانەنشینبوونی بەشێك لە فەرمانبەرانەوە هەیە.
سەرەڕای گرفتەكان ئاماژەی بەوە كرد، وەبەرهێنانی بواری كشتوكاڵی لە 2% بۆ 10% بەرز بووەتەوە، “ئێمە وەك وەزارەت دەخوازین وەبەرهێنان لە كەرتی كشتوكاڵ زۆر بێت، دەرگامان بۆ هەموو ئەوانە ئاوەڵایە كە وەبەرهێنان لە بوارێكی كشتوكاڵی دەكەن.”
هەڵكەوت عەبدولڕەحمان، بەڕێوەبەری گشتیی باخداری و دارستان و پاوان لە وەزارەتی كشتوكاڵ، دەڵێت؛”ساڵانە (22 ملیۆن) دۆلاری كوردستان دەچێتە دەرەوە بۆ كڕینی نەمام و داری جوانكاری، ئەو ژمارەیەش لەوەوە هاتووە لە پێنج ساڵدا 56ملیۆن نەمام و داری زینەمان هاوردەی هەرێمی كوردستان كردووە.”
ڕۆڵی نەمامگە حكومییەكان لە درووستكردنی دارستانی دەستكرد
– پارێزگای هەولێر، خاوەنی (27) پارك و پڕۆژەیە لەسەر ڕووبەری ٨هەزار و 988 دۆنم.
– پارێزگای سلێمانی، خاوەنی (35) پارك و پڕۆژەیە لەسەر ڕووبەری ١٥هەزار و 980 دۆنم.
– پارێزگای دهۆك خاوەنی (37) پارك و پڕۆژەیە لەسەر ڕووبەری ٨هەزار و ٦٨ دۆنم.
– پارێزگای هەڵەبجە خاوەنی (9) پارك و پڕۆژەیە لەسەر ڕووبەری ١٩٠٥ دۆنم.
– ئیدارەی گەرمیان خاوەنی (6) پارك و پڕۆژەیە لەسەر ڕووبەری ٥٣١ دۆنم.
كۆی گشتی ڕووبەری پارك و پڕۆژەكان 35هەزار و 472 دۆنم زەوییە.
گرنگیی نەمامگەكان لە عێراق
تا ئێستا ئامارێكی فەرمی لەسەر ژمارەی نەمامگەكان لە عێراقدا نییە، بەڵام هەموو پارێزگاكان هەیانە و زۆرن. نەمامگەكان لە ناوچە كشتوكاڵییەكاندا بەربڵاون و ڕۆڵێكی گرنگ دەگێڕن لە دابینكردنی نەمام بۆ مەبەستی كشتوكاڵی و دیزاینكردنی زەوی. نەمامگە لە نێوان نەمامگە بۆ نەمامە كشتوكاڵییەكان و نەمامگە بۆ دارخورما و داری ڕازێنۆک جیاوازن.
1. دابینكردنی نەمام: نەمامگەكان ئەو نەمامە دابین دەكەن كە جووتیاران پێویستیان پێیەتی بۆ چاندنی بەرهەمی جۆراوجۆر، ئەمەش بەشدارە لە ئاسایشی خۆراك.
2. پشتگیریكردن لە كشتوكاڵی دیمەنی سروشتی: نەمامگەكان دارە ڕازاوە و دارخورما دابین دەكەن كە بۆ جوانكردنی شارەكان و پاركە گشتیەكان و ماڵەكان بەكاردەهێنرێن.
3. پشتگیریكردن لە ئابووری ناوخۆیی: نەمامگە سەرچاوەی بژێوی ژیانی زۆرێك لە خێزانەكانە و بەشدارن لە گەشەپێدانی ناوچە كشتوكاڵییەكان.
4. پاراستنی ژینگە: چاندنی نەمام بەشدارە لە باشتركردنی ژینگە و كەمكردنەوەی پیسبوون. نموونەی جۆرەكانی نەمامگە:
5. نەمامگەی دارخورما: لە ناوچەیەكی فراوانی عێراقدا دەبینرێن، بەتایبەتی لە پارێزگاكانی ناوەڕاست و باشوور، ڕۆڵێكی گرنگ دەگێڕن لە چاندنی خورما و هەناردەكردن.
6. نەمامگەی دارە میوەكان: دابینكردنی نەمامەكانی پێویست بۆ چاندنی جۆرە جیاوازەكانی میوە، وەك بادەم و سێو و ئەوانی تر.
7. نەمامگەی دار و درەخت: دابینكردنی ئەو نەمامانەی كە بۆ جوانكردنی شار و پاركەكان بەكاردێت.
8. نەمامگەی گوڵ: دابینكردنی جۆرەها گوڵ كە بۆ ڕازاندنەوە و بۆنە و ئاهەنگەكان بەكار دێت.
ئەوەی شایانی باسە، لەم شیكارییەوە بۆمان دەردكەوێ، جگە لە هەندێ وەزارەت و ڕێكخراوی بیانی و ناوخۆیی، كە پڕژاونەتە سەر چاندنی ملیۆنان نەمام و، ئەو هەموو هەڵمەتەی وەزارەتی كشتوكاڵ لە ماوەی ساڵانی ڕابردوو بۆ نەمام دابەشكردن و ڕواندن، ئاخۆ مایەی پرسیار نیە، سەرەڕای ئەو هەڵمەتانە تاوەكو ئێستا ڕێژەی سەوزایی لە زۆرینەی شارەكان لە خوار پێوەر و پێودانگی جیهانییەوەن.