و: شێرکۆ حەبیب
بەشی چواردەهەم
پێشەکی
سەرجەم ئەم بەڵگەنامانەی بە سوپاسە لە رۆژنامەی هەولێر بڵاو دەکرێنەوە بەشێوەی زنجیرە، سەرجەمیان لە ئەرشیفە نیشتمانییەکەی بەڵگەنامەکانی بەریتانیاوە دەستم کەوتووە؛ بۆ سەر زوبانی عەرەبی وەرمگێڕاوە و چاپ کراوە و، بەڕێز پرۆفسۆر عەبدولفەتاح بۆتانی پێشەکیەکەی بۆ نووسیوە، کە ١١ پەرتووکن (کەس مافی دووبارەبڵاوکردنەوەی نییە) و، لێرەدا بە زوبانی کوردی دەیخەنە بەر دیدی خوێدەوارانی بەڕێز بۆ ئەوەی تۆزێک لەگەڵ ئەو مێژووە ئاشنا بن.
پوختەی چالاکییە ئۆپەراسیۆنییەکان کە لە ماوەی (٢٩ی ئایار – ٢٢ی حوزەیران) ئەنجامدراون
1- هێزی ئاسمانی شاهانە – هێزی هێرشبەری هەولێر
i- کاتی فڕینی ئۆپەراسیۆن:
ژمارە ٧٠ فەوجەکەی بی تی: ١٨٢ کاتژمێر.
ژمارە ٥٥ فەوجەکەی بی: ٦٨٠ کاتژمێر.
ii- بۆردومانەکان:.
بۆمبی 520 پاوەند لە ماوەی 16 کاتژمێردا.
بۆمبی 112 پاوەند لە ماوەی 418 کاتژمێردا.
بۆمبی ٢٠ پاوەند لە ماوەی ٣٣١١ کاتژمێردا.
2- فەوجە ژمارە 30B، موسڵ و دیانا:
i- کاتی فڕینی ئۆپەراسیۆن.
أ- هەماهەنگی لەگەڵ هێزەکانی عێراق: 200 کاتژمێر.
ب- ئۆپەراسیۆنەکانی چاودێری ئاسمانی: 400 کاتژمێر.
ii- بۆردومان: ١.
أ- هەماهەنگی لەگەڵ هێزە عێراقییەکان:
بۆمبی ٢٠ پاوەند، ٣٠٠ کاتژمێر.
ب- کۆنترۆڵکردنی کارەکانی ئاسمانی.
بۆمبی ٢٠ پاوەند، ١٣٦٧ کاتژمێر.
3- کاتی فڕینی 70: 13 کاتژمێر.
4- دەرەنجام
i- کۆی کاتی گەشتەکان:
و- چاودێریکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی فڕین: 1،275 کاتژمێر
ب- هەماهەنگی لەگەڵ سەربازی: 200 سەعات
ii- فڕێدانی بۆمب.
و- کارەکانی چاودێری ئاسمانی:
520 پاوەند 16 کاتژمێر.
112 پاوەند 418 کاتژمێر.
20 پاوەند 4678 کاتژمێر.
ب- هاوکاری لەگەڵ سوپا:.
٢٠ پاوند ٣٠٠ کاتژمێر
کورتی پرۆسەکە بەم شێوەیە:
پلان
ئامانجی سەرەکی ئەوە بوو کە ئەرکی سوپای عێراق ناوچەی بارزان کۆنترۆڵ بکرێت بە هاوبەشی لەگەڵ هێزی ئاسمانی شاهانە و هێزی ئاسمانی تازە پێکهێنراوی عێراق. ئامانجیش ئەوە بوو کە سوپای عێراق بە هاوکاری هێزی ئاسمانی ئاسایی دەسەڵاتی خۆی لە ناوچە کوردنشینەکاندا جێگیر بکات و کورد ناچار بکات ڕێزی لێبگرێت.پێدەچێت ئەم چاوەڕوانییە بەهۆی هەڵسوکەوتی ئومێدبەخشی سوپا لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکانی شێخ مەحمود لە زستان و بەهاری ڕابردوودا ڕەوا بێت.
دوای کۆتایی هاتنی ئینتداب لە پاییزی دواتر (١٩٣٢)، سوپای عێراق بە بێ هاوکاری هێزی ئاسمانی شاهانە، دەبێ مامەڵە لەگەڵ هەر کێشەیەکی دیکەدا بکات کە لە ناوچە کوردنشینەکاندا سەرهەڵبدات، هەر بۆیەش گرنگە کە سوپای عێراق قەناعەت بە کورد بکات، ئەگەر بتوانێت، کە هێزێکی شەڕکەری ترسناکە زیاتر لەوەی توانای ئەوەی هەبێت لە چیاکانی کوردستاندا ئاگاداری خۆی بێت.
ئۆپەراسیۆنەکان پلانی سێ قۆناغی بۆ دانرابوو:
i- قۆناغی یەکەم پێشکەوتن بوو لە مانگی شوبات یان ئادار لە دەشتی دیانا لە باکووری ڕۆژئاوا بۆ ڕووباری ڕو کوچوک. بڕیار بوو بنکەکانی پۆلیس لەم ناوچەیەدا دابمەزرێنن، کە دواتر بوو بە ناحیەی شیروان. ئامانج لە یەکخستنی ناحیەی شیروان و دابینکردنی بنکەیەکی پارێزراو بوو بۆ ئۆپەراسیۆنەکانی دواتر لە باکووری ڕۆژئاوای ڕو کوچوک.
ii- قۆناغی دووەم بریتی بوو لە پەڕینەوە لە ڕو کوچوک لە جەما فۆرد لە دەوروبەری ناوەڕاستی مانگی حوزەیران، ئەو کاتەی دەتوانرا لە ڕووبارەکە بپەڕنەوە، پاشان هێزەکە شیروان مەزن داگیردەکات و بنکەیەکی پۆلیس لەوێ دادەمەزرێنێت.
iii- قۆناغی سێیەم داگیرکردنی گوندی بارزان و دۆڵی نێوان ڕووباری زێی گەورە و چیای شیرین بوو. بڕیار بوو دوو قەزای نوێ لە باکووری ڕۆژئاوای ڕوکوجوک پێکبهێنرێن، ئەوانیش مەزوری باڵا و بەڕۆژ، کە بارەگاکەیان بە ڕێککەوت لە شیروان مەزن و گوندی بارزان.
ئەمە پلانی سەرەتایی بوو بەڵام ئۆپەراسیۆنەکان تا ڕادەیەک ڕێگای جیاوازیان گرتەبەر.
پلانی یەکەم:
هێزێکی سوپای عێراق بە ناوی دیکوڵ لە ١٥ی ئازاری ١٩٣٢ لە باڤێستانەوە لە دەشتی دیانا دەستیان بە پێشڕەوی کرد و ڕۆژی دواتر بەبێ دژایەتی گەیشتە مێرگەسۆر. لەکاتێکدا لە مێرگەسۆر جێگیر بوو، سەرپەرشتی دروستکردنی بنکەیەکی پۆلیسی دەکرد.
دیکۆل بەرەبەیانی زوو لە ١٩ی ئاداردا لەلایەن شۆڕشگێران هێرشێکی سەختی کرایە سەر، بەڵام ئەم هێرشە سەرکەوتووانە بە زیانەکانی هەردوولا بەرپەرچ درایەوە. پێشڕەوییەکان لە مێرگەسۆرەوە لە ٣٠ی ئازار دەستی پێکردەوە، بەڵام هێزەکە لە ژاژۆک لەسەر بەرزاییەکانی نێوان دۆڵی بالیکیان و ڕووباری بێریساو بە هۆی بارانی بەخوڕی بەردەوامەوە دواکەوت، لەگەڵ ئەوەشدا دیکوڵ توانیی لە ٣ی نیساندا لە ژاژۆکەوە بەرەو بێرساو دەست بە پێشڕەوی خۆی بکاتەوە، بەڵام لەم هەنگاوەدا هێزەکەکە بە کردەوە هەموو پێداویستییەکانی لە دۆڵی ماموشکا لەدەست دا لە ئەنجامی هێرشێکی لەناکاو لەلایەن شۆڕشگێرانەوە بۆ ماوەیەک دۆخەکە مەترسیدار بوو، بەڵام هێزەکە لە سایەی ئەزموون و توانای ئەفسەرانی نێردراوی بەریتانیا ڕزگاری بوو، هەروەها بە هاوکاری هێزی ئاسمانی شاهانە لە کاتی خۆیدا، کە بەردەوام بوو لە هێرشی بەردەوامی خۆی بۆ سەر دەوروبەری هێزەکەکە. لە کاتێکدا سەربازەکان لە بیرساو بوون، لە ڕێگەی ئاسمانییەوە خۆراک و کەرەستەی پێویستی دیکەیان بۆ دابین دەکرا.
هێزەکە لە ٦ی نیسان لە بیرسیاو گەڕایەوە ژاژۆک و بە هاوبەشی لەگەڵ جووڵەی کەتیبەیەک لە ژاژۆکەوە ئۆپۆراسیۆنەکە بە باشی جێبەجێ کرا. هێزی ئاسمانی شاهانە بە هاوبەشی لەگەڵ هەردوو هێزی ئاسمانی عێراق و سوپای عێراق، سەرکەوتوو بوو لە گەیاندنی زیانێکی زۆر بەسەر دژمندا. بەڵام دیکۆل بەهۆی ئەو سەختییانەی کە تووشی بوو، بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی لەدەستدانی نزیکەی هەموو ئامێرەکانیەوە؛ یەکەکان بەهۆی ماندووبوون ئاڵوگۆریان پێ کرا، بە یەکەی نوێ و لە ماوەی مانگی نیساندا یەکەکان ڕێک خرانەوە و پڕ کرانەوە.
لە مانگی نیساندا یەکەیەکی نوێ بە ناوی بازکۆل لە نزیک بارزان پێک هێنرا و لە ١٨ی هەمان مانگدا دوای کشانەوەی شۆڕشگێران لە کەرتی ناحیەی بەرۆژ کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای چیای شیرین گوندی بارزانیان داگیر کرد. بەم شێوەیە ئەو ناوچەیەی کە لە سەرەتادا بڕیار بوو لە قۆناغی سێیەمدا داگیر بکرێت، پێش تەواوبوونی قۆناغی یەکەم، خۆبەخشانە لەلایەن شۆڕشگێران رادەست کرا، بەڵام هێشتا کار ماوە کە ئەنجام بدرێت و قورسترین بەش بوو لە پلانەکە.
هەموارکردنی پلانەکان:
تا ناوەڕاستی مانگی نیسان، ئەوە ڕوون بووەوە کە سوپای عێراق ناتوانێت ئەو پلانە جێبەجێ بکات کە لە سەرەتادا پێشنیار کرابوو. بەرخۆدانی دژمن بەهێزتر بوو لەوەی پێشبینی دەکرا و کێشەی پەیوەندییە پێشبینینەکراوەکان حەتمی بوو. هەربۆیە حکومەتی عێراق بڕیاری دا کە لە وەرزی ئێستادا سوپا ڕێگە بە دامەزراندنی ئیدارەیەکی مەدەنی نادات.
قۆناغی دووەم:
هێزی هێرشی هێزی ئاسمانی شاهانە لە 25ی نیسان لە هەولێر بەمەبەستی ئەنجامدانی چاودێری ئاسمانی بەسەر ناحیەی مزوری باڵا دامەزرا. پێش دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکان، من و کۆمیسیاری باڵا ویستمان بەتەواوەتی دڵنیابین لەوەی کە هەموو هەوڵێک دراوە بۆ ئەوەی بە ڕێگەی ئاشتیانە لەگەڵ شێخ ئەحمەد ڕێک بکەوین، هەروەها ئەو و گەلەکەی لەو مەرجانەی کە پێشکەش کراون و مەبەستەکانی حکومەتی عێراق تێگەیشتوون، کە بووە هۆی دواکەوتنی بەرچاو لە دانوستانەکانی دواتردا، چاودێری ئاسمانی تا ٢٥ی ئایار دەستی پێنەکرد، دوای ئەوەی شێخ ئەحمەد ئەو مەرجانەی کە پێشکەشی کرابوو ڕەتکردەوە. هاوکات شۆڕشگێران ناحیەی شیروان کەوتنە بەر هێرشی ئاسمانی بەردەوام، دوای ئەوە دیکۆڵ توانی بەبێ بەرخۆدانی بەرچاو پێشڕەوی بکات و تەواوی ناوچەی یاخیبووانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ڕو کوجوک داگیر کرا.
قۆناغی سێیەم:
چاودێری ئاسمانی لە ٢٥ی ئایارەوە دەستیپێکرد و لە ماوەی دوو هەفتەدا دژمن ناچاربوو پێگە سەرەکییەکانی بەجێبهێڵێت کە ڕووبەڕووی سوپای عێراق بووەوە لە دەروازەی گیلی، گەرووی سولێ و گەلی چەما، بەم شێوەیە هەردووکیان بە کراوەیی بەڕووی سوپای عێراقدا مانەوە. لە ماوەی سێ هەفتەدا شێخ ئەحمەد و فەرماندە و هێزە شەڕکەرەکانی تری شۆڕشگێران ناچار بوون بەشێکی زۆری ناوچەکەیان چۆڵ بکەن و بە ئۆتۆمبێلەکانیانەوە گەڕێنرانەوە بۆ ماوەی چەند میلێک لە سنووری تورکیا، لەوێ لە گوندی زەیت کۆبوونەتەوە. هەروەها سوپای عێراق ڕوکوچوکی بەزاندبوو و بەبێ بەرەنگاری شیروان مەزینی داگیرکردبوو، کەمترین زیانی بە گوندەکان گەیاندبوو و زیانێکی ئەوتۆیان بە دانیشتوان یان ئاژەلەکانیان گەیاندبوو.
قۆناغی چوارەم:
سوپای عێراق بە پاڵپشتی وردی هێزی ئاسمانی شاهانە، پێشڕەوی خێرا و یەکلاکەرەوەی بەسەر زەوییە زۆر سەختەکاندا کرد بەرەو گوندی زەیت. هاوکات هێزەکانی تورکیا لە سەنگەرەکانی هێڵی پێشەوەی خۆیان لە ئامادەباشیدا بوون و ئامادەی گرتن و چەکداماڵینی شێخ ئەحمەد و شوێنکەوتووانی بوون ئەگەر بچنە ناو خاکی تورکیا. فشارە یەکگرتووەکانی هێزی ئاسمانی شاهانە و سوپای عێراق و هێزەکانی تورکیا بۆ شێخ ئەحمەد زۆریان سەلماند. ئێوارەی ٢١ی حوزەیرانی ١٩٣٢، لە ماوەی مانگێکدا دوای دەستپێکردنی چاودێری ئاسمانی لەودیو سنوورەوە، سوپای عێراق دەستی بە ئۆپەراسیۆنی خۆی کرد.
تێبینی و دەرەنجامە کۆتاییەکان
لێرەدا چەند خاڵێکی گرنگ دەخەینە ڕوو کە لە ئۆپەراسیۆنەکانەوە سەریان هەڵدا:
ئەفسەری هێزی ئاسمانی شاهانە و یەکەکانی:
زۆر گرنگە لەگەڵ هەر یەکەیەکی سەربازدا ئەفسەرێکی هێزی ئاسمانی بەریتانیا هەبێت. ئەمەش دوو هێندە گرنگە کاتێک هێزی ئاسمانی بەریتانیا لەگەڵ سوپای هاوپەیمانان کاردەکات کە لە بواری فڕۆکەوانی بێ ئەزموون. بەبێ ئەفسەری هێزی ئاسمانی بەریتانیا، هەڵە و تێنەگەیشتن لەناو یەکەکاندا بە دڵنیاییەوە زیاد دەکات و لە ئەنجامدا زیانی گیانی لە نێوان سەرباز و فڕۆکەکاندا دروست دەبێت.
لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکەدا لە بەهاری ساڵی ١٩٣٢دا، دەرکەوت کە دەتوانرێت ئەرکەکانی ئەفسەری پەیوەندییەکانی هێزی ئاسمانی بەریتانیا و یەکەکانی لەگەڵ ئەرکەکانی ئەفسەری هەواڵگری هێزی ئاسمانی بەریتانیا تێکەڵ بکرێت. لەم حاڵەتەدا هەر ئەفسەرێکی هەواڵگری تەنها بە یەکەکان دەیتوانی لە ناوچەکەدا بجوڵێت. لە هەلومەرجی جۆراوجۆردا، ڕەنگە باشتر بێت ئەو دوو ئەرکە جیا بکرێتەوە بۆ ئەوەی ئەفسەری هەواڵگری بتوانێت بە پێی مەرجەکانی ئەرکە هەواڵگرییەکانی تەنیا لە ئازادییەکی زیاتری هاتوچۆدا بەهرەمەند بێت.
ڕاهێنانی ئاسمانی بۆ ئەفسەرانی سوپا و زانینی تاکتیکی سوپا لەلایەن فڕۆکەوانەکانەوە:
ئۆپەراسیۆنەکان پێویستی بە ئەفسەرانی سوپا بۆ تێگەیشتن لە هێز و سنووردارکردنی فڕۆکەکان و فڕۆکەوانەکان بۆ تێگەیشتن لە تاکتیکی هێزە زەمینییەکان نیشان دا.
گرنگی وێنەی مەیل (لار) بۆ فەرماندەی سەربازی لە چەندین بۆنەدا دەرکەوتووە.
شوێنی نێشتنەوەی فرۆکە
بارکۆدی زەمینی ئۆپەراسیۆنی کە لەلایەن فەرماندەیی عێراقەوە بەکارهاتووە دەرکەوت جێگەی ڕەزامەندی.
لە بەشی ئایندەدا:
• ڕێکخراوی سیاسی
• بۆ خەڵکی قەزای شیروان
• بۆ شێخ ئەحمەد بارزانی و شوێنکەوتووانی
• پێشکەشکردنی خولی کۆتایی بۆ شێخ ئەحمەد لە کۆتایی دانوستانەکان لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٣٢
• پاشکۆ