دیمانە: هۆنیار عەبدوڵڵا – ههولێر
لەم دیمانەیەدا هەوڵ دەدەین لە نزیکەوە ئاوڕێک لە خەبات و قوربانییەکانی ژنانی کورد بدەینەوە، هەروەها لەسەر تەحەدیات و ئاستەنگەکانی بەردەمیان بدوێین. د. سارا زەید بە ڕوانگەیەکی فراوان باس لە خەبات و تێکۆشانی ئافرەتان دەکات و پێی وایە ژنی کورد لە هەموو کایەکاندا جێپەنجەی دیارە.
خاتوو سارا، ئێوە وەک نووسەر و چالاکوانێکی بواری ژنان، چۆن پێناسەی ڕۆڵی ژنی کورد لە مێژوودا دەکەن؟
سارا زەید: لە ڕاستیدا ژنی کورد لە مێژوودا ڕۆڵێکی بێهاوتای هەبووە، ڕۆڵێک کە زۆرجار نادیدە گیراوە یان بە تەواوی نەناسراوە. ئەگەر سەیری مێژووی خۆمان بکەین، دەبینین کە ژن نەک تەنها دایکی نەتەوە بووە، بەڵکو لە هەمانکاتدا شۆڕشگێڕ و فەرمانڕەوا و ڕۆشنبیر و هونەرمەندیش بووە. لە سەردەمی میرنشینەکاندا، ژنان سەرکردایەتی و فەرمانڕەواییان کردووە، وەک نموونەی خانزاد میری سۆران، کە بە دادپەروەری و لێهاتوویی خۆی ناوی دەرکردووە. لە سەردەمی خەباتیشدا، ژنان شانبەشانی پیاوان چەکیان هەڵگرتووە و بەرگرییان لە نیشتمان کردووە، وەک لەیلا قاسم، کە بوو بە سیمبولی بەرخۆدان و قوربانیدان. هەروەها نابێت ڕۆڵی ژنانی ڕۆشنبیر و هونەرمەند لەبیر بکەین، کە بەرهەمەکانیان بوونەتە بەشێک لە میراتی کلتوریی ئێمە. بە کورتی، ژنی کورد هەمیشە هێز و ئیلهامبەخش بووە بۆ کۆمەڵگەی خۆی.
ئێستا دۆخی ژنی کورد چۆن دەبینن؟ ئایا لە چاو ڕابردوودا پێشکەوتن هەیە؟
سارا زەید: بێگومان پێشکەوتن هەیە، ئەمەیش شتێکە کە نابێت نادیدەی بگرین. ئێستا ژنان بەشدارییەکی بەرچاویان هەیە لە هەموو بوارەکانی ژیاندا، لە پەروەردە و تەندروستییەوە بگرە تا دەگاتە سیاسەت و ئابووری. ژمارەی کچان لە زانکۆکاندا زۆر زیاترە لە ڕابردوو و ئێستا ژنان دەتوانن لە زۆربەی بوارەکانی کارکردندا کار بکەن، شتێک کە پێشتر زەحمەت بوو. لە سیاسەتیشدا، ئێستا ژنان نوێنەرایەتیی خۆیان هەیە لە پەرلەمان و حکومەتدا، هەرچەندە هێشتا ڕێژەکەیان کەمە. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەم پێشکەوتنانەدا، هێشتا ڕێگەیەکی دوور و درێژمان لەپێشە. هێشتا ژنان ڕووبەڕووی توندوتیژی و نایەکسانی دەبنەوە، و بەشدارییان لە بڕیارداندا هێشتا لە ئاستی پێویستدا نییە. بە تایبەتی لە ناوچە دوورەدەستەکاندا، ژنان هێشتا ڕووبەڕووی کێشەی زۆر دەبنەوە بەهۆی نەریتی کۆنەوە.
بەڕای ئێوە، گرنگترین ئەو تەحەدیاتانە چین کە ڕووبەڕووی ژنانی کورد دەبنەوە لەم سەردەمەدا؟
سارا زەید: گرنگترین تەحەدیات ئەمانەن:
نەریتە کۆنەکان و بیروباوەڕی دواکەوتووانە: هێشتا لە زۆرێک لە ناوچەکاندا ژنان ڕووبەڕووی فشار دەبنەوە بۆ ئەوەی شوو بکەن لە تەمەنێکی زوودا و ڕێگرییان لێ دەکرێت لە خوێندن یان کارکردن. هەروەها، بیروباوەڕی پیاوسالاری هێشتا کاریگەریی خۆی هەیە، و دەبێتە هۆی ئەوەی ژنان وەک هاوڵاتیی پلە دوو سەیر بکرێن.
توندوتیژی: توندوتیژی خێزانی، کوشتنی نامووسی، دەستدرێژی سێکسی و جۆرەکانی تری توندوتیژی هێشتا کێشەیەکی گەورەیە، و زۆرجار تاوانباران سزا نادرێن.
نایەکسانیی ئابووری: نەبوونی دەرفەتی یەکسان بۆ کار و داهات وادەکات ژنان زیاتر پشت بە پیاوان ببەستن و ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی سەربەخۆیی خۆیان لەدەست بدەن و ببنە قوربانیی توندوتیژی.
بەشداری سیاسیی کەم: ژمارەی ژنان لە پەرلەمان و حکومەتدا هێشتا کەمە و دەنگیان بەهەند وەرناگیرێت لە کاتی بڕیارداندا. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە بەرژەوەندییەکانی ژنان لە سیاسەتدا ڕەنگ نەداتەوە.
یاساکانی کە مافەکانی ژنان ناپارێزن: هەندێک یاسا هەن کە نایەکسانن و زیان بە ژنان دەگەیەنن، وەک یاسای باری کەسێتی و یاساکانی پەیوەست بە توندوتیژی خێزانی.
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو تەحەدیاتانە، چی پێویستە بکرێت؟
سارا زەید: بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو تەحەدیاتانە، پێویستە ستراتیژییەکی هەمەلایەنە پەیڕەو بکەین، کە ئەم خاڵانە لەخۆ بگرێت:
هەموارکردنی یاساکان: دەبێت حکومەت یاساکان هەموار بکاتەوە بۆ ئەوەی یەکسان بن و مافەکانی ژنان بپارێزن. ئەمەش دەبێت یاسای باری کەسێتی و یاساکانی پەیوەست بە توندوتیژی خێزانی بگرێتەوە. هەروەها، پێویستە حکومەت یاساکان بە شێوەیەکی کاریگەر جێبەجێ بکات و تاوانباران سزا بدات.
هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە: دەبێت هەڵمەتی هۆشیارکردنەوەی بەردەوام ڕێک بخەین بۆ گۆڕینی بیروباوەڕی کۆن و هاندانی یەکسانی جێندەری لە ئەرک و مافدا. ئەم هەڵمەتانە دەبێت هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگە بگرێتەوە و بەتایبەتی پیاوان و گەنجان.
بەهێزکردنی ئابووریی ژنان: دەبێت حکومەت و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی دەرفەتی کار و ڕاهێنان بۆ ژنان دابین بکەن، تاکوو بتوانن سەربەخۆ بن و بەشداری بکەن لە پەرەپێدانی ئابوورییدا.
بەرزکردنەوەی بەشداری سیاسیی ژنان: دەبێت حکومەت و حزبە سیاسییەکان هەوڵ بدەن ژمارەی ژنان لە پەرلەمان و حکومەتدا زیاد بکەن و دەرفەتیان بدەنێ بۆ ئەوەی بەشداری بکەن لە بڕیارداندا.
پشتیوانیکردنی ڕێکخراوەکانی ژنان: دەبێت حکومەت و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پشتیوانی لە ڕێکخراوەکانی ژنان بکەن و یارمەتییان بدەن بۆ ئەوەی بتوانن ڕۆڵی خۆیان بە شێوەیەکی کاریگەرانەتر بگێڕن.
ڕۆڵی ڕێکخراوەکانی ژنان چۆن دەبینن لە کۆمەڵگەی کوردیدا؟
سارا زەید: ڕێکخراوەکانی ژنان ڕۆڵێکی زۆر گرنگ و ستراتیژی دەگێڕن لە کۆمەڵگەی کوردیدا. ئەوان دەنگی ئەو ژنانەن کە دەنگیان نابیسترێت و بەرگری لە مافەکانیان دەکەن لە هەموو ئاستەکاندا. ئەوان چاودێریی جێبەجێکردنی یاساکان دەکەن و هەوڵ دەدەن بۆ ئەوەی حکومەت بەرپرسیار بێت لە بەرامبەر ژناندا. هەروەها، ئەوان هۆشیاریی کۆمەڵگە بەرز دەکەنەوە و هەوڵ دەدەن بۆ گۆڕینی بیروباوەڕە هەڵەکان و نەهێشتنی ئەو نەریتانەی کە زیان بە ژنان دەگەیەنن. ڕێکخراوەکانی ژنان هەروەها خزمەتگوزاریی پێویست بۆ ژنان دابین دەکەن، وەک ڕاوێژکاریی یاسایی و دەروونی، و یارمەتیی ماددی. بە کورتی، ڕێکخراوەکانی ژنان بەشێکی گرنگن لە کۆمەڵگەی مەدەنی، و ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە بەرەوپێشبردنی مافەکانی ژنان و یەکسانی جێندەریدا.
لە کۆتاییدا، پەیامتان چییە بۆ ژنانی کورد؟
سارا زەید: پەیامی من بۆ هەموو ژنانی کورد ئەوەیە کە هەرگیز دەستبەرداری خەونەکانیان نەبن و باوەڕیان بە خۆیان هەبێت. ئێوە شایەنی هەموو شتێکی باشن و دەتوانن گۆڕانکاری گەورە دروست بکەن. ئێوە دەتوانن کۆمەڵگەی خۆمان بگۆڕن و داهاتوویەکی باشتر بۆ نەوەکانی داهاتوو دروست بکەن. ئێوە هێزی کۆمەڵگەن و پێویستە شانازی بە خۆتانەوە بکەن و بەردەوام بن لە خەباتکردن بۆ مافەکانتان. هیچ کەسێک ناتوانێت ئێوە بوەستێنێت، تەنها خۆتان نەبن. بۆیە، یەکگرتوو بن و پێکەوە کار بکەن بۆ ئەوەی کۆمەڵگەیەکی دادپەروەرانەتر و یەکسانتر بۆ هەمووان بنیات بنێین.