وەرگێرانی؛ شێرکۆ حەبیب
نووسینی؛ سوهیر ئەلتەویل
هەمیشە دەبینین سەرکردەی کورد مەسعود بارزانی، داوا لە هەموو لایەنە عێراقییەکان دەکات پابەندبن بە دەستوور و گەڕانەوە بۆ پرەنسیپەکانی هاوبەشی و سازان و هاوسەنگی وەک بنەمایەک بۆ گەیشتن بە سەقامگیری و پاراستنی فیدرالیزمی عێراقی فیدراڵی، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ڕۆڵی ئەو لە چەسپاندنی دیموکراسی و دامەزراندنی دەرفەتەکانی برایەتی و پێکەوە ژیانە.
ئەو کەسایەتیەی لە 16ی ئابی 1946 لەدایکبووە، لە بنەماڵەیەکی تێکۆشەر و باوکێک کە هەموو کورد شانازی پێوە دەکات، هەروەها لە ساڵی 1958 لە سەردانێکدا لەلایەن میسرەوە پێشوازی لێکرا کە تیایدا سەرۆکی کۆچکردوو جەمال عەبدول ناسر پێزانینی خۆی بۆ خۆی و دۆزی نەتەوەیی گەلەکەی دەربڕی، کە لەگەڵ جەنگەکان و سەردەمەکانیان ژیاوە، ئەمەش وایکردووە ببێتە مەرجەعیەتێک بۆ سەرکردەکانی ناوچەکە هەرکاتێک بێت چاویان لە داهاتووی عێراق بوو یان بە بێلایەنییەوە هەوڵیان دەدا واقیعەکەی بخوێننەوە. شایەتحاڵی چەوسانەوەی گەلی کورد بوو لە لایەن ڕژێمە سیاسییەکانی عێراقەوە، لە شەڕی هەشت ساڵەی لەگەڵ ئێراندا کە بە تەنگانەی هەموو وڵاتدا تێپەڕی.
کارەساتی داگیرکردنی کوێت و تاوانی ئەنفال و گەمارۆدانی ١٣ ساڵەی خەڵکی بێتاوان تا ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٣، پاشان خەبات بۆ دەستوورێکی فیدراڵی کە لە ڕێگەیەوە هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٥دا دەسەڵاتی فیدراڵی بەدەستهێنا لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا عێراق لە قەیرانی ناوخۆیی ڕزگار نەبووە و بەدوای دابەشبوونێکدا دەگەڕێن لەسەر بنەمای زیانی جەنگەکان لەگەڵ دابەزینی ئابووریدا سەرباری سامانی فراوانی وڵاتەکە، هەندێکجار لەگەڵ داعش و هەندێکجاریش لەگەڵ ڤایرۆسی کۆرۆنا، بەردەوامن. هاوکات ئەو سەرکردەیەی کە لە ساڵی 2005 تا 2017 سەرۆکایەتیی هەرێمەکەی کردووە، وەک سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، پابەندە بە پرەنسیپی ڕوون کە ناتوانێت لێی لابدات.
ئەم پرەنسیپانە لە بەرژەوەندی نیشتمانێکی یەکگرتوو و سەربەخۆ و پاڵپشتیکردنی ئاسایش و ڕەتکردنەوەی دابەشبوون و ئاسانکاری بۆ پرۆسەی حوکمڕانی باش و خزمەتکردنی پێکەوەژیانی نێوان گەلان و نەتەوەکان دەبینرێن کە لە لایەن خاکێکی نوێ بە سنووری سیاسییەوە کۆکراونەتەوە کە لە لایەن کۆلۆنیالیزمی کۆن سەدەیەک و دە ساڵ لەمەوبەرەوە دروستکراوە و داهێنراوە. هەڵوێستەکانی ڕەتدەکەنەوە لە هەر ئیدیعایەک یان لێکدانەوەیەک کە شوێنی دیموکراسی بۆ حیساباتی ئاڵۆز داگیر دەکەن، هەروەها سندوقی دەنگدان بە فاکتەری یەکلاکەرەوە لە کێبڕکێی سیاسیدا دەزانن، هەر بۆیەش هیچ بێلایەنییەک لە ئەنجامەکانیدا نییە لە پشتڕاستکردنەوەی واقیعێکی جیاواز لە دوای هەر شایستەیەکی هەڵبژاردن کە هاووڵاتیان تێیدا بەشدارن.
لەم ڕوانگەیەوە پارتەکەی بارزانی هەم بەسەر دیمەنی هەڵبژاردن و هەم لە ڕووی سیاسییەوە زاڵە و ئەنجامەکانیش بە ڕوونی تواناکانی خۆیان دەردەخەن. بەڵام عێراق و کوردستان لە دۆخێکی وشکەساڵی سیاسیدان و دوای هەر هەڵبژاردنێک هیچ کارێکی دەستبەجێ ناکرێ. ئەمەش وادەکات هاووڵاتیان دوای هەر ئەنجامێک پرسیار لە هەموو لایەنە سیاسییەکان بکەن: حکوومەت کەی پێکدێت و پۆستە وەزارییەکان چۆن دابەش دەکرێن، بەو پێیەی ئێمە ئەرکی خۆمان بە دەنگدان و دەربڕینی بۆچوونەکانمان بە ئەنجام گەیاندووە؟
وە لەبەرئەوەی زووڕنا ژەنی گەڕەک دڵخۆش نابێت، وەک پەندە میسرییەکە دەڵێت، وە ڕێزگرتن لە نێردراوان لە خێزان و زێدی خۆیاندا نەبووە وەک داب و نەریتی عەرەبی، دەبینیت بەهای کوردستان لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا بەتایبەتی، بە باشی ناسراوە بۆ وڵاتانی جیهان و ناوچەکە، وە دەبینیت ڕێبەر بارزانی ئامادەیە لە چاوی ئەواندا وەک ئاماژەیەک بۆ تێگەیشتن و لێکدانەوەی ئەوەی کە ڕوودەدات و ئەوەی پێدەچێت لە نزیکەوە شایەتحاڵی بێت یان ئایندەی دوور، تەنانەت ڕژێمە کۆنەکان یان سەرهەڵداوەکانیش بەهای بۆچوون و دیدگای ئەو دەزانن و داوای ئامۆژگاری دەکەن کاتێک شتەکان لەبەردەمیاندا ئاڵۆز دەبن، بەغداش خۆی بەردەوام بووە لە زانینی بەهای دووریەکەی یان بوونی شەخسی وەک دەرفەتێکی مێژوویی بۆ کۆتاییهێنان بە ناکۆکییەکانی لەگەڵ هەولێر.
عێراق بە سەرکردەکانی هەموو حزب و بزووتنەوەیەکەوە دەزانێت کە کورتترین ڕێگا لە نێوان دوو خاڵدا ڕۆیشتنە بە هێڵێکی ڕاستدا. تەنانەت ئەگەر ئەو حاڵەتە شێواوییە سیاسییەی کە هەندێک پێداگری لەسەر دەکەن، شانازی بە پاڵپشتیکردنی هێزە دەرەکییەکان دەکەن یان پابەندبوون بە پاراستنی میراتی دیکتاتۆرییەکی ڕابردووەوە، هەر لە سەرەتای دامەزراندنیەوە بەردەوام بووبێت لە بەڕێوەبردنی پەیوەندییە ناوخۆییەکانی ئەو وڵاتە ناخۆشە، پەشیمانی دەبێتە دەرئەنجامێکی حەتمی ئەگەر بوونی ئەو پیاوە دانایانە کە دەست بەسەر کاروباری گەلەکەیاندا دەگرن و عەقڵانی بن لە حیساباتەکانیان لەگەڵ مێژوودا، خۆر ڕۆژانە لەسەر واقیعێکی نوێ هەڵدێت، کە تیایدا هیوادارین عێراق و پێکهاتە هەمەچەشنەکانی هەموو دەستکەوتەکانی لە سیستەمی حکوومەتی فیدراڵی بپارێزن، هەروەها سیاسەتمەدارەکانی لەو پیلانانە تێبگەن کە دژی وڵاتانی ناوچەکە داڕێژراون، بەو پێیەی ئیسرائیل لەم دواییانەدا هێزی خۆی پیشان دا و سەپاند، هاوشانی ئەمریکا، واقیعێکی نوێ لەسەر پرسی فەلەستین، دواتر سوریا، لوبنان، و ئێران، لەکاتێکدا عێراق لە دۆخێکی خراپدایە دڵی یارییەکە، سنوورەکانی پێویستیان بە کەسێکە کە بیانپارێزێت. …پێویستی بە سوپای وڵات و پێشمەرگەی هەرێم، بڕیارێکی حکوومەتێکی ناوەند، و حیکمەت و زیرەکی سەرکردەی بارزانی لە بەڕێوەبردنی دۆخەکەدا. لەو کاتەوەی کە سەرکردایەتی شەڕی داعشی تیرۆریستی کردووە، کوردەکانی بەرەو پێگەیەکی کارا گواستووەتەوە. ئەو قۆناغە سەرەڕای ئاڵۆزی بارودۆخی سیاسی لە ناوخۆی عێراقدا پشتڕاستی کردەوە کە پرەنسیپەکانی سەرکردەی ئازاد دەبێتە هۆی نیشتمانێکی سەقامگیر. دواتر دەگەڕێینەوە بۆ نووسین لەسەر هۆکارەکانی تری مانەوە لە جیهانێکی گۆڕاودا کە هەڵاوسانەکانی لاوازترینەکان وێران دەکەن، یان با بڵێین؛ ئەوانەی ئاماژەیان نییە.
* سۆهەیر ئەلتەویل: رۆژنامەنووس و نووسەر و شاعیرێکی میسرییە. شیعر بە هەردوو زمانی عەرەبی میسری کلاسیک و ئاخاوتنی دەنووسێت. لە ١٨ی کانوونی دووەم ساڵی ١٩٧٧ لەدایکبووە.