ئەدیبە عیزەدین تاهیر
ئینستاگرام، تێلەگرام، واتسئەپ و.. چەند ناڤن گەلەک ئاشنا و بەرنیاسن، لێ جاران دبنە مەیدان و گۆڕەپانا شەڕەکێ نەدیار؛ جهەک کو پەیامەکا ئەڤینداریێ دبیتە دەستپێکا سیناریۆیەکا تاڵ. گەلەک کچێن جوان و گەنج، پشتی چەند ئیمۆجییێن دل و وێنەیێن بالکێشێن ڤەشارتی، دبنە قوربانییێن ڤێ سەردابرنێ.
«ددەستپێکێدا بتنێ ب سلاڤەکا بێدەنگ، پرۆفایلەکا فەرمی بوو. وەک قوتابییەک یان فەرمانبەرەک کو گەلەک ب ڕێزڤە دئاخڤی، چوو نیشانەیەک نەبوو کو جهێ گومانێ بیت. لێ ل دویڤدا…»
ئەڤە بتنێ ئێک ژ سەدان ڤەگێڕانێن کچکانە کو ب سۆزا هەڤالینی، ئەڤینداری و خوشتڤیاتیێ، یان ژی ب دۆزینەوەا دەرفەتا کارەکێ هاتینە خاپاندن و سەردابرن. خاپاندن و سەردابرنەک کو تێدا باش دزانن چاوا باوەریێ ب وردی بنیاد بنێن و ل دوماهیێ، پشتی دەمەکێ، دبنە قوربانی و داخوازێن نایاسایی لێ دکەن، وەک شاندنا وێنەیێن تایبەت، یان ژی ب ئەگەرێ بجهنەئینانا داخوازێن وان، هەڕەشەیا بەلاڤکرنا وێنان یان داخوازا پارەی دکەن.
ژوورێن تاری و تایبەتێن سۆشیال میدیایێ کو ژێڕە دبێژن (PV) و پەیجێن تایبەت، پڕن ژ تەکیکنیکێن سەردابرنێ و خاپاندنێ. دروستکرنا پێناسێن سەختە، بکارئینانا وێنەیێن خاپینەر، ئەکاونتێن سەختە، بانگەشەکرنا بۆ پیشەیێن وەک ئەندازیار، نوژدار، یان ژی ڕۆژنامەڤان و.. هەمی پشکن ژ تەکник و دیزاینێن خاپاندن و سەردابرنێ.
بۆچی کچ تێنە سەردابرن و کێ تاوانبارە؟
کۆمەڵگەهەک کو هەست و ئازادیا ڕادەربڕینا کچێ سنووردار دکەت، دەلیڤەیا گوتوبێژ و ئاخڤتنا تەندروست دگەل مالباتێ ژناڤ دبەت، و پەروەردە و خواندەواریا ڕێکخراو و دامەزراوەیان ب جددی وەرناگریت، دبیتە مەیدانەکا کراوە بۆ یاری و هەلخەلەتاندنان و دەلیڤەیێ بۆ کارێن نەهەژی و خراب خۆش دکەت.
کچێن کو د مالدا جهـ و پێگەهێ خوە نینە کو بهێنە گوهداریکرن، یان ئەو کچا کو نەشێت ئاخڤتن و دلێ خوە ل ناڤ مالباتێ ڤەکەت، ب نەچاری د ناڤ دایرێکتێن سۆشیال میدیایێ و تۆڕێن جڤاکیدا ل دویڤ گوھدارەکێ بۆ خوە دگەڕیێن.
وی دەمی کو پەروەردەیا سێکسی و سۆزداری ب عەیب و تابوو بهێتە دانان، ڤالاهیا مەجازی دبیتە مامۆستا و پرۆفیسۆرەک کو چ چاڤدێریەک لسەر نینە و ئەو بخوە خودانێن کۆنترۆلێ نە.
ڕێڤەبەرا قوتابخانا “ڕێفراندۆم” و هەروەسا بەرپرسا بەرێ یا پشکا جڤاکی ل ئێکەتیا ئافرەتێن کوردستانێ، خاتوو (سەنا یوسف عەلی) دبێژیت:
«ئەو کچ و گەنجێن کو دکەڤنە بەر ڤان خەلەتیان، پڕانیا وان ئەو کەسن یێن کو بێکارن و ژ ڤالاهی و بێکاریێ ئەڤ خەلەتیە ل دەف وان چێدبن و کارتێکرنێ ل وان دکەن. ب دیتنا من، نەشێت ئەڤ هەمی گەنجە بهێنە دامەزراندن، لێ ب ڕێکا ئۆرگانێن وەک ئێکەتیا قوتابیان و لاوان و ئێکەتیا ئافرەتان، ب ڕێکخستنا خولێن جۆربەجۆر و هوشیارکرنا وان، دشێن ڤان کچ و گەنجان پێبگەهینن دا کو ژ ڤی کاری دویر بکەڤن. هەرچەند ئەڤ دیاردەیە بنبڕ نابیت، لێ ب ئاستەکێ بەرچاڤ دێ بەر ب کێمبوونێ ڤە چیت.»
هەروەسا، دەرچوویەکا پەیمانگەها داسنیا، بەشێ شێوەکاری، (ڕەمزیە ڕەمەزان) ل دۆر ڤی بابەتی دبێژیت:
«نابت کچ زوو ب زوو باوەریێ ب هەر کەسەکی بینیت و ببیتە قوربانیا قسێن خۆشێن کەسێن فێلباز. دڤێت ئاگەهدار و چاڤڤەکری بیت و دگەل خێزانا خوە هەڤکار بیت، ب تایبەتی دایک کو هەڤالا هەرە نێزیکی کچێیە، داکو نەکەڤیتە د خەلەتیان دا. ژبەرکو ب دەهان کچ و گەنج هاتینە خاپاندن و یێن هاتینە کوشتن یان بێسەروشوینکرن، بێی کو چ لێدوڤچوونەک بۆ چارەسەرکرنا ڤێ دیاردەیێ هەبیت.»
ئەنجام
ل پشت هەر شاشەیەکێ ڕاستیەکا ڤەشارتی هەیە. چ پەیامەکا ئەڤینداریێ د دایرێکتا کەسەکێ بیانی و نەنیاسدا، جهێ ناسین و باوەریێ نینە. نابیت کچ نە ببنە قوربانیا بێدەنگیا خوە و جڤاکی، و نە ژی وەک تاوانبار بهێنە هەژمارتن. نها دەمێ وێ هاتیە کو باب، دایک، مامۆستا و یاسادانەرێن وەلاتی ڤێ ڕاستیا تاڵ ب جددی وەربگرن:
«ڕاڤکەرێن ئەنتەرنێتێ ئێدی نە ئەفسانە و چیڕۆکێن خەیالینە. بەلکو ئەو دەعبا و ئیبلیسێن زیرەکن کو ب نیقاب و دەمامکێن چەند ڕوویی، ل پشت گرنژینەکا دیجیتاڵیا نەپەنی، پەنجەیێن تاوانێن خوە ڤەشارتینە.»