سلێمان تاشان – ههولێر
مێژووی زیاتر لە دوو دەیەی ڕابردووی عێراق ئەوە دەسەلمێنێت تا ئەم ساتە ئەو وڵاتە بە میزاج بەرێوە دەبرێت نەک دەستوور، بڕیارە سیاسییەکان لەسەرووی یاسا و دەستوورن و هەر ئەوەش هۆکاری سەرەکییە لەو دۆخە خراپەی تووشی وڵات بووە.
ساڵی ٢٠٠٣ کاتێک ڕژێمی بەعس ڕووخێنرا هەر زوو ئۆپۆزسیۆنی کوردی و عەرەبی لە عێراق بە هاوکاریی ئەمەریکا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەستیان بە بنیاتنانی عێراقی نوێ کرد، توانیان دەستوورێکی هەمیشەیی بۆ گەلانی عێراق بنووسنەوە کە تێیدا مافی سەرجەم نەتەوە و پێکهاتەکانی عێراق بە ڕوونی دەستنیشان کراوە. دەستوورەکە لە ساڵی ٢٠٠٥ بە دەنگی زۆرینەی خەڵک پەسند کرا و بوو بە بنەما و مەرجەعێک بۆ هەموو گەلانی عێراق تا لە چوارچێوەی ئەو ماف و ئەرکانەی دیاری کردووە لە قەوارەی سیاسیی عێراقێکی فیدراڵی دیموکراتیکدا درێژە بە ژیانیان بدەن.
دەستوورەکە هیچ کاتێک وەک خۆی جێبەجێ نەکراوە و بەشێک لە لایەنە سیاسییەکانی عێراق وەک ئەوەی بەڕاستی دەستوور بە زۆر بەسەریاندا سەپێنرابێت دڵیان بە بڕگە و مادەکانی دەستوور خۆش نەبووە و هاتوون دەستەبژێری مادە دەستوورییەکانیان کردووە، ئەو مادانەی لە قازانجی خۆیاندایە جێبەجێیان کردووە و ئەوانەیش کە بەدڵیان نەبووە پشتگوێیان خستوون.
مادەی سەد و چل نموونەیەکی ئاشکرای پێشێلکردنی دەستووری عێراقە کە دەبوایە تا ساڵی ٢٠٠٧ سەرجەم قۆناغەکانی قەرەبووکردنەوە و ئاساییکردنەوە و سەرژمێری جێبەجێ کرابان بەڵام ئەوا دوای بیست ساڵ نیوەی مادەکەش جێبەجێ نەکراوە.
وەک ئاشکرایە پێکهاتەی شیعە لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە فەرمانڕەوایی عێراقدا باڵادەست بووە و ئەوەندەی بەدوای تۆڵەسەندنەوە بووە و بیری لەوە کردووەتەوە دەسەڵات و هەژموونی خۆی بەسەر پێکهاتەکانی تری عێراقدا بسەپێنێت بیری لەوە نەکردووەتەوە بڕگە و مادەکانی دەستوور جێبەجێ بکات و مافەکان بە یەکسانی دابەش بکات.
لە سیستمی فیدراڵیدا هەرێمەکان بەهێزن و سەرجەمیان بەیەکەوە نوێنەرایەتیی ناوەندیش دەکەن بەڵام لە عێراق بە پێچەوانە تەنیا یەک هەرێمی فیدراڵی هەیە کە دەبوایە چەندان هەرێمی تری فیدراڵی بە گوێرەی دەستوور دامەزرابان کەچی دەسەڵاتدارانی ئێستای عێراق وەک ئەوەی دەستووریان نەخوێندبێتەوە لە هەوڵی ئەوەدان هەرێمی کوردستان لاواز بکەن و تەنانەت لەناوی ببەن و دەسەڵاتەکە لە فیدراڵییەوە بۆ ناوەندی بگۆڕن.
دوێنێ میدیاکانی عێراق چەند سەرنجێکی مەشعان جبووری یەکێک لە سیاسەتمەدارانی پێکهاتەی سووننەیان بڵاو کردەوە کە بەشێک لەو ڕاستییە دەسەلمێنێت، ئەو درکاندوویەتی کە سەرۆکی دادگای فیدراڵیی عێراق پێی گوتووە دەستوور هیچ نییە ئهمهریكا سهپاندوویهتى و بە هیچ شێوەیەک نوێنهرایهتیى ویستى عێراقییهكان ناكا. هاوکات سەرۆکی دادگای فیدراڵی پێداگری کردووە لەوەی بەو شێوەیە لێکدانەوە دەکات کە پێی وایە لە بەرژەوەندیی گەلە نەک دوژمنانی عێراق.
ئەو قسەیەی سەرۆکی دادگای فیدراڵی دەیسەلمێنێت کە ئەوان خۆیان لە سەرووی دەستوور دەبینن و خۆیان هۆکاری سەرەکین لە جێبەجێ نەکردنی دەستوور و بەو پێیەی دەستیان بەسەر دامەزراوەکانی عێراقدا گرتووە هەمان پلان جێبەجێ دەکەن کە بەرژەوەندییەکانی ئەوان دەیخوازێت نەک ئەو دەستوورەی بەرژەوەندییەکانی هەموو پێکهاتەکانی عێراقی لەبەرچاو گرتووە.
نەک هەر فیدراڵی، تەنانەت دیموکراسی و فرەیی و پێکەوەژیان لە عێراقدا لە ژێر مەترسی جیددیدان و تەنانەت کەسایەتییە سیاسییە کاریگەرەکانی نێو گۆڕەپانی سیاسیی عێراق دان بەم ڕاستیەدا دەنێن و لە ماوەکانی ڕابردوودا، عەممار حەکیم، سەرۆکی ڕەوتی حیکمەی نیشتمانی لە گوتاری نوێژی جەژندا لە بەغدا ئاماژەی بەوە کرد، دەیانەوێت دەوڵەتەکەی خۆیان بکەن بە دەوڵەتێکی پێشکەوتوو، گوتی: هەندێک کەس دەیانەوێت ناکۆکی بخەنە نێوانمان و یەکڕیزیمان تێک بدەن و عێراق دابەش بکەن، ئێمە هەموو هەوڵێک دەدەین ڕێگریی لە دابەشکردنی عێراق بگرین و لە شەڕ دووری بخەینەوە.
ئەوەشی ڕاگەیاند؛ عێراقی ئەمڕۆ پێویستی زۆری بە دامەزراوە حکوومییەکانە، پێویستیشە دامەزراوەکان لەهەر ململانێیەکی نا شەریفانە دوور بخەینەوە، عەممار حەکیم ئاماژەی بەوەدا، پێویستە ئێمە ململانێ بکەین لەسەر دروستکردنی حکوومەتێکی هاوچەرخی دادپەروەر، حکوومەتێک ئێمە هەڵیبژێرین و دروستی بکەین دوور لەهەر بەکارهێنانێکی سیاسیی، دەبێ ڕێگریی بکەین لەبەکارهێنانی پارە بۆ کڕینی دەنگی خەڵک لە پرۆسەی هەڵبژاردن و دیموکراسیدا، پێویستە هەڵبژاردنێکی ئازاد بکەین و دەنگدەران ئازادانە دەنگ بدەن و دەنگیان نەکڕدرێتەوە، زۆر شەرمە کە ئێستا بازاڕ هەبێت بۆ کڕین و فرۆشتنی لایەنی سیاسی و دەنگی هاووڵاتیی، ئەوە خیانەتە لە گەل و نیشتمان دەکرێت.
پێویستە بگوترێ ئەوەی ئێستە لە پێوەندیی لەگەڵ مووچە و شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان ڕوو دەدات درێژکراوەی هەمان سیاسەتە بۆ بەهێزکردنی ناوەند و لاوازکردنی هەرێمەکان، کاتێک دەبینن هەرێمی کوردستان لە هەموو پێنوێنەکانی هەژاری، بێکاری، ئاسایش، ئاوەدانکردنەوە، خزمەتگوزارییەکانی ئاو و کارەبا و ڕێگاوبان و پێنوێنە ئابووری و سیاسییەکانی تر دۆخەکەی لە عێراق باشترە، هەوڵی لەباربردنی دەبەن.