سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
“پێکهاتەی درامی (Dramatic Structure)، وەک ستوونێکی سەرەکی و نەخشەڕێگایەکی ورد کار دەکات بۆ داڕشتنی گێڕانەوەیەکی سەرنجڕاکێش و کاریگەر. ئەم چوارچێوە ڕێکخراوە یارمەتی نووسەران دەدات بۆ ئەوەی ڕووداوەکان بە شێوەیەک ڕێک بخەن کە گرژی دروست بکات، بینەر ڕابکێشێت و پەیامێکی قووڵ و کۆتاییەکی ڕازیکەر پێشکەش بکات. گرنگییەکەی پێکهاتەی درامی تەنها لە ڕێکخستنی ڕووداوەکاندا کورت نابێتەوە، بەڵکو لە تواناییەکەیدا بۆ گەیاندنی پەیامێکی قووڵی فەلسەفی و سۆزداری و دروستکردنی کاریگەرییەکی بەردەوام لەسەر بینەر.
پێکهاتەی درامی چییە و بۆچی گرنگەپێکهاتەی درامی ئاماژەیە بۆ ئەو چوارچێوە یان ڕێکخستنەی شانۆنامەیەک یان هەر گێڕانەوەیەکی تر کە چۆن چیرۆکەکە دەگێڕدرێتەوە.
بە شێوەیەکی گشتی پێک دێت لە زنجیرەیەک ڕووداو کە پێکەوە گرژی دروست دەکەن و بەرەو خاڵێکی لووتکەیی دەڕۆن.
ئەم چوارچێوەیە مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە و لە سەردەمی یۆنانی کۆنەوە، بە تایبەتی لەلایەن ئەرستۆوە لە کتێبی “پۆئتیکا”دا شی کراوەتەوە، تا ئێستا بناغەی چیرۆکگێڕانی شانۆیی و گێڕانەوەیی بووە؛ گرنگییەکەی لەوەدایە کە وەک بزوێنەرێک کار دەکات بۆ پاڵنانی گێڕانەوەیەک بەرەو پێشەوە، گرژی دروست دەکات، بینەر سەرقاڵ دەکات و ئەنجامێکی ڕازیکەر دەبەخشێت.
پێکهاتەی درامی خۆ هەر بریتی نییە لە زنجیرەیەک ڕووداو، بەڵکو بریتییە لە چۆنیەتیی ڕێکخستنی ئەو ڕووداوانە بۆ دروستکردنی کاریگەرییەکی دیاریکراو.
ئەمە وەک نەخشەیەک وایە کە کاراکتەرەکان بە ناو کێشە و ئاڵۆزییەکاندا دەبات، لە خاڵی دەستپێکەوە تا خاڵی کۆتایی و، گەشەکردنیان نیشان دەدات. بەبێ پێکهاتەیەکی درامی پتەو، چیرۆکێک دەتوانێت پەرش و بڵاو بێت و نەتوانێت کاریگەرییەکی ئەوتۆ لەسەر بینەر دروست بکات. نووسەران و دەرهێنەران بە بەکارهێنانی ئەم چوارچێوەیە دەتوانن دڵنیا بن لەوەی کە چیرۆکەکانیان بە شێوەیەکی لۆژیکی و سۆزداری گەشە دەکەن، بینەر لەگەڵ خۆیاندا دەبەن و پەیامێکی ڕوون دەگەیەنن.
وە چەندین جۆری پێکهاتەی درامی هەیە کە نووسەران دەتوانن بەکاری بهێنن، بەپێی سروشتی چیرۆکەکە و ئەو کاریگەرییەی دەیانەوێت دروستی بکەن:
• پێکهاتەی هێڵەکی (Linear Structure)؛ ئەم جۆرە پێکهاتەیە باوترینە و چیرۆکەکە بە شێوەیەکی کرۆنۆلۆژی لە سەرەتاوە تا کۆتایی دەگێڕێتەوە؛ زۆرجار بە “قووچکەی فرایتاگ (Freytag’s Pyramid)” وەسف دەکرێت کە پێنج قۆناغی سەرەکیی چیرۆکێک وەسف دەکات:
o دەستپێک (Exposition)
o بەرزبوونەوەی گرژی (Rising Action)
o خاڵی لووتکە (Climax)
o دابەزینی گرژی (Falling Action)
o کۆتایی (Resolution)
• پێکهاتەی ناهێڵەکی (Non-linear Structure)؛ لەم جۆرە پێکهاتەیەدا، ڕووداوەکان بە شێوەیەکی کرۆنۆلۆژی ڕێک ناخرێن. لەوانەیە بەکارهێنانی فلاشباک (Flashback) یان فۆروارد (Flashforward) هەبێت بۆ گێڕانەوەی بەشەکانی چیرۆکەکە بە شێوەیەکی ناڕێک. ئەمە دەتوانێت گرژی و ئاڵۆزی زیاتر دروست بکات و بینەر ناچار بکات بە قووڵی بیر لە چیرۆکەکە بکاتەوە.
• پێکهاتەی قەفۆکی یاخود ئەڵقەئەڵقە (Episodic Structure)؛ ئەم جۆرە پێکهاتەیە پێک دێت لە زنجیرەیەک ڕووداوی بچووکتر کە هەر یەکەیان چیرۆکێکی سەربەخۆ دەگێڕنەوە، بەڵام پێکەوە بەشێکن لە گێڕانەوەیەکی گەورەتر. زۆرجار لە زنجیرە تەلەفزیۆنییەکان یان شانۆنامە درێژەکاندا بەکار دێت.
• پێکهاتەی بازنەیی (Circular Structure)؛ لەم جۆرە پێکهاتەیەدا، چیرۆکەکە لە هەمان خاڵ یان دۆخدا کۆتایی دێت کە لێیەوە دەستی پێ کردووە، بەڵام کاراکتەرەکان یان بینەر گەشەیەکیان بەخۆوە بینیوە. ئەمە دەتوانێت پەیامێکی قووڵی فەلسەفی بگەیەنێت سەبارەت بە سروشتی ژیان یان دووبارەبوونەوەی ڕووداوەکان.
لێرەدا تێکستێکی بچووک دەخەنە سەر شیکردنەوەی پێکهاتەی درامی لە دوو دەقی جیهانیدا؛ بۆ تێگەیشتنی قووڵتر لە پێکهاتەی درامی و چۆنیەتی کارکردنی لە پراکتیکدا، دەتوانین سەیری دوو دەقی شانۆیی جیهانی بکەین کە بە شێوەیەکی نایاب ئەم چوارچێوەیان بەکار هێناوە: “هاملێت”ـەکەی ویلیام شێکسپیر و “ئۆدیپ پاشا”کەی سۆفۆکلێس.
شانۆنامەی “هاملێت” نموونەیەکی نایابی پێکهاتەی درامی هێڵەکییە کە تێیدا شێکسپیر بە شێوەیەکی شارەزایانە گرژی و ئاڵۆزییەکەی دەروونی کاراکتەرە سەرەکییەکە دەخاتە ڕوو. دەستپێکی شانۆنامەکە بە دەرکەوتنی ڕۆحی باوکی هاملێتەوە دەست پێ دەکات کە داوای تۆڵەسەندنەوە دەکات. ئەمە خاڵی دەستپێکی گرژییەکانە و پرسیارێکی گەورە لە مێشکی بینەردا دروست دەکات. پاشان، گرژییەکان بە شێوەیەکی بەردەوام بەرز دەبنەوە لەگەڵ گومانەکانی هاملێت، پلاندانانەکانی و، ئەو ڕووداوانەی کە دەبنە هۆی مردنی پۆلۆنیۆس و ئۆفیلیا. ئەم بەرزبوونەوەی گرژییە بە شێوەیەکی هێواش و ورد ڕوو دەدات، کە ئەوەندەی دی بینەر لەگەڵ کاراکتەرەکاندا دەبەستێتەوە. خاڵی لووتکە لە شانۆنامەکەدا کاتێکە کە هاملێت بڕیاری تۆڵەسەندنەوە دەدات و ڕووبەڕووی کلۆدیۆس دەبێتەوە لە دیمەنی کۆتاییدا. دابەزینی گرژییەکان بە زنجیرەیەک مردن و لەناوچوون دێتە کایەوە و، لە کۆتاییدا بە مردنی هاملێت و زۆربەی کاراکتەرە سەرەکییەکان کۆتایی دێت. پێکهاتەی درامی لە هاملێتدا نیشان دەدات کە چۆن بڕیارە تاکەکەسییەکان و ئاڵۆزییە دەروونییەکان، کار دەکاتە سەر چارەنووسی گەلان و، چۆن گومان و دوودڵی دەتوانێت مرۆڤ بەرەو تراژیدیا ببات.
“ئۆدیپە ستەمکار”ەکەی سۆفۆکلێس، کە بە یەکێک لە گەورەترین تراژیدیاکانی مێژوو دادەنرێت، پێکهاتەیەکی درامیی کلاسیکی هەیە کە لەلایەن ئەرستۆوە لە کتێبی “پۆتیکا”دا شی کراوەتەوە. چیرۆکەکە بە دەستپێکێکەوە دەست پێ دەکات کە تێیدا شاری تیبس تووشی نەخۆشی و کارەسات بووە و، ئۆدیپ بە دوای بکوژی پاشای پێشوو ‘لایۆس’ـدا دەگەڕێت بۆ ئەوەی شارەکە ڕزگار بکات. گرژییەکان بەدوای یەکدا دێن؛ کاتێک ئۆدیپ وردەوردە ڕاستییە تاڵەکان سەبارەت بە ڕابردووی خۆی دەدۆزێتەوە، کە ئەو بکوژی باوک و هاوسەری دایکی خۆیەتی. ئەم پرۆسەی دۆزینەوەی ڕاستییە بە شێوەیەکی هێواش و پڕ لە گرژی دەگوزەرێت، کە بینەر لەگەڵ خۆیدا دەبات. خاڵی لووتکە کاتێکە کە ئۆدیپ بە تەواوی ڕاستییەکان دەزانێت و لە ترسی ئەو ڕاستییە قورسەدا خۆی کوێر دەکات. دابەزینی گرژییەکان بە دوورخستنەوەی ئۆدیپ لە شار و لێکەوتەکانی ئەم کارەساتە دێتە کایەوە و، لە کۆتاییدا بە قبووڵکردنی چارەنووسی خۆی کۆتایی دێت. پێکهاتەی درامی لە ئۆدیپە ستەمکاردا نیشان دەدات کە چۆن مرۆڤ ناتوانێت لە چارەنووس هەڵبێت و چۆن گەڕان بەدوای ڕاستیدا دەتوانێت ببێتە هۆی لەناوچوون و تراژیدیایەکی قووڵ.
جا پێکهاتەی درامی تەنها چوارچێوەیەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو بنەمایەکە بۆ دروستکردنی کاری قووڵ و ماناداری هونەری. ئەم پێکهاتەیە یارمەتی داهێنەران دەدات بۆ ئەوەی چیرۆکەکانیان بە شێوەیەکی ڕێکخراو و کاریگەر بگەیەنن، گرژی دروست بکەن و بینەر لەگەڵ خۆیاندا ببەن. بەبێ پێکهاتەیەکی پتەوی درامی، چیرۆکێک دەتوانێت پەرش و بڵاو بێت و نەتوانێت کاریگەرییەکی ئەوتۆ لەسەر بینەر دروست بکات. نووسەران و دەرهێنەران بە بەکارهێنانی ئەم چوارچێوەیە دەتوانن دڵنیابن لەوەی کە چیرۆکەکانیان بە شێوەیەکی لۆژیکی و سۆزداری گەشە دەکەن، بینەر لەگەڵ خۆیاندا دەبەن و پەیامێکی ڕوون دەگەیەنن.
پێکهاتەی درامی یارمەتی داهێنەران دەدات بۆ ئەوەی لە سنوورەکانی چیرۆکگێڕانی ئاسایی تێپەڕن و بەرهەمێکی هونەری بەرز و بەنرخ پێشکەش بکەن کە بۆ ماوەیەکی درێژ لە یادەوەری بینەردا دەمێنێتەوە.