سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
تەنهایی و هێز شیکردنەوەیەکی فەلسەفییە بۆ ڕستە ڕادیکاڵەکەی ئیبسن لە “دژمنی گەل”ـدا؛ لە کۆتایی شانۆنامەی دژمنی گەل (En folkefiende)ـەکەی هێنریک ئیبسن، کە ساڵی ١٨٨٢ نووسراوە، دکتۆر تۆماس ستۆکمان بە سەرکەوتنێکی تاڵەوە ڕایدەگەیەنێت: “ئازا ئەو کەسەیە بە تەنها دەمێنێتەوە.” (Den sterkeste mann i verden er han som står mest alene) ئەم ڕستەیە تەنها کۆتاییەکی دراماتیک نییە، بەڵکوو کڕۆکی فەلسەفەی ئیبسنە لەبارەی تاکگەرایی و ڕەخنەیەکی توندە لە دەسەڵاتی زۆرینەی کۆنکرێتی (den kompakte majoritet)؛ بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی ئەم وتەیە، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ ئەو کێشمەکێشە کۆمەڵایەتی و سیاسییەی کە ئیبسن لە شانۆنامەکەیدا وێنای کردووە، هەروەها بۆ ئەو کاردانەوە ئەدەبی و ئەکادیمیانەی کە لەسەر ئەم ڕستەیە دروست بوون.دکتۆر ستۆکمان، کە پزیشکی گەرماوە تەندروستییەکانی شارۆچکەکەیە، ڕاستییەکی ترسناک ئاشکرا دەکات ئەویش ئەوەیە ئاوی گەرماوەکان، کە سەرچاوە سەرەکییەکەی داهاتی شارۆچکەکەن، بە بەکتریای مەترسیدار پیس داگەڕاون. لەبری ئەوەی وەک پاڵەوان پێشوازی لێ بکرێت، ڕووبەڕووی پیلانگێڕی و دژمنایەتی دەبێتەوە. براکەی، کە سەرۆکی شارەوانییە و، ڕۆژنامەنووسەکان، کە سەرەتا پشتیوانی بوون، هەموویان لێی هەڵدەگەڕێنەوە، چونکە ئاشکراکردنی ڕاستییەکە زیان بە بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی شار دەگەیەنێت.
لە کۆبوونەوەیەکی جەماوەریدا، ستۆکمان هەوڵ دەدات قسە بکات، بەڵام دەنگی کپ دەکرێت و بە دەنگی یەکدەنگیی زۆرینە بە “دژمنی گەل” ناوی دەبەن. لەم ساتەدا، ستۆکمان دەگۆڕێت و لە پزیشکێکی سادەوە دەبێتە فەیلەسوفێکی ڕادیکاڵ، کە باوەڕی بەوە دەهێنێت “ڕاستییە نوێیەکان” هەمیشە لەلایەن تاکەکانەوە دەدۆزرێنەوە و زۆرینە هەمیشە کۆنەپەرست و دواکەوتووە؛ شیکردنەوە ئەکادیمییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم ڕستەیە دەربڕی فەلسەفەی “تاکگەرایی ئەرستۆکراتی”ـیەکەی ئیبسنە.
ئیبسن، کە خۆی لە دوای شانۆنامەی تارماییەکان (Gengangere) ڕووبەڕووی ڕەخنەیەکی توند بووەوە، ستۆکمان دەکاتە دەمڕاستی خۆی بۆ هێرشکردنە سەر ئەو بیرۆکەیەی کە دەڵێت “ڕاستی بە لای زۆرینەیەوەیە”.
ڕەخنەگری بەناوبانگ جۆرج بێرنارد شۆ ئاماژەی بەوە کردووە کە ئیبسن بەم شانۆنامەیە، بە تایبەتی بەم ڕستەیە، دەیەوێت بڵێت کە پێشکەوتنی کۆمەڵگا بەندە بەو تاکە ڕۆشنبیرانەی کە ئازایەتی ئەوەیان هەیە دژی باوەڕی گشتی بوەستنەوە، تەنانەت ئەگەر بە تەنهاش بمێننەوە. لە چوارچێوەی ئەدەبی ئەسکەندینافیدا، ئەم شانۆنامەیە وەک “وتارێکی مشتومڕاوی (debattinlägg)” سەیر دەکرێت کە لە کاتی گەشەسەندنی دیموکراسی لە نەرویجدا نووسراوە و، پرسیاری ئەوە دەکات کە ئایا دیموکراسی دەتوانێت ڕاستی و ئازادیی تاک بپارێزێت لە بەرامبەر بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و دەسەڵاتی جەماوەردا؟ بەڵام، قووڵترین لایەنی ئەم ڕستەیە لەو ناوەرۆکە تراژیدییەکەیدایە کە تێیدا دەوترێت. ستۆکمان لە کاتی ڕاگەیاندنی ئەم هێزەدا، لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە لە لاوازترین حاڵەتیدایە؛ ماڵەکەی بەردباران کراوە، کارەکەی لەدەست داوە و خێزانەکەی لە مەترسیدان. لێرەدا، هێزەکە هێزێکی جەستەیی یان کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکوو هێزێکی ڕەوشتۆکی و ڕۆحییە. ئەم تەنهاییە، کە بە هێز ناوی دەبات، بەهایەکە کە دەبێت بۆ پاراستنی یەکپارچەیی ڕەوشت بدرێت. لەم ڕوانگەیەوە، ڕستەکەی ئیبسن تەنها بانگەوازێک نییە بۆ تاکگەرایی، بەڵکوو وێناکردنێکی ڕاستگۆیانەیە بۆ ئەو قوربانییەی کە پێویستە بۆ پاراستنی ڕاستی لە جیهانێکدا کە ئامادەیە بۆ بەرژەوەندی درۆ بکات. لە کۆتاییدا، ئەم ڕستەیەی ئیبسن وەک ڕووناکییەک ماوەتەوە بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە دژی ڕەوتی گشتی دەوەستنەوە، لەوانەش ئەو کەسانەی کە بە فیتنەگێڕ (whistleblowers) ناسراون لە سەردەمی نوێدا. شیکردنەوەی ئەم ڕستەیە ئەوە دەردەخات کە هێزی ڕاستەقینەی مرۆڤ لە توانای ئەودایە بۆ پاراستنی بیروباوەڕی ڕەوشتی خۆی، تەنانەت کاتێک هەموو جیهان دژی دەوەستێتەوە. ئەمە پەیامێکی نەمرە کە سنوورەکانی شانۆنامە تێدەپەڕێنێت و دەبێتە پرسیارێکی فەلسەفی و بنەڕەتی لەسەر سروشتی دیموکراسی و ئازادی تاک لە هەموو سەردەمێکدا.