سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین، کە بە سەردەمی زێڕینی ئەسینا و گەشەسەندنی دیموکراسی دادەنرێت، جووڵەیەکی نوێی فکری سەری هەڵدا کە بناغەی فەلسەفەی یۆنانی و تێگەیشتنی مرۆڤی بۆ ڕاستی و رەوشت (ئەخلاق) هەژاند.
ئەم جووڵەیە لەلایەن کۆمەڵێک ڕۆشنبیر و مامۆستای گەڕۆکەوە سەرکردایەتی دەکرا کە بە سۆفیستاییەکان ناسران. سەرهەڵدانی سۆفیستاییەکان لە ئەسینا و شارە گەورەکانی دیکەی یۆنان، ڕاستەوخۆ پەیوەست بوو بە گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانەوە، چونکە دیموکراسیی نوێ پێویستی بە هاوڵاتییانی قسەزان و بەتوانا هەبوو بۆ سەرکەوتن لە گۆڕەپانی گشتی و دادگاکاندا.
سۆفیستاییەکان کێن و ئامانجیان چی بوو؟ وشەی سۆفیست (Sophistēs) لە بنەڕەتدا لە وشە یۆنانییەکەی سۆفیا (Sophia) بە واتای “دانایی” یان “زانین”ـەوە وەرگیراوە؛ بە واتای “ئەو کەسەی دانایی بەکار دەهێنێت” دێت.
بە پێچەوانەی فەیلەسوفانی پێش خۆیان کە بەدوای ڕاستییەکی ڕەها و سروشتی و گەردوونیدا دەگەڕان، سۆفیستاییەکان سەرنجیان خستە سەر مرۆڤ و کێشە پراکتیکییەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی. ئامانجی سەرەکییان بریتی بوو لە فێرکردنی هاوڵاتییان، بە تایبەت گەنجانی خانەدان، بۆ ئەوەی ببنە کەسانی سەرکەوتوو لە ژیانی سیاسی و گشتیدا. ئەوان یەکەمین کەسان بوون کە زانستیان بە پارە دەفرۆشت، ئەمەش وای کرد کە لەلایەن فەیلەسوفانی وەک سوقرات و ئەفلاتوونەوە ڕەخنەی توندیان لێ بگیرێت، چونکە ئەفلاتوون پێی وابوو زانین شتێک نییە بۆ فرۆشتن، بەڵکو دەبێت بەدوایدا بگەڕێیت.
پەیامی سەرەکیی سۆفیستاییەکان و فەلسەفەی گومان و ڕێژەییبوون (Relativism) بوو. ئەوان دەیانویست بڵێن کە ڕاستی، ئەخلاق و، یاسا ڕەها نین، بەڵکو بەندە بە مرۆڤ و کۆمەڵگەوە. بەناوبانگترین وتەیان، کە لەلایەن پرۆتاگۆراسەوە گوتراوە، ئەم فەلسەفەیە بە باشترین شێوە دەردەبڕێت:”مرۆڤ پێوەری هەموو شتێکە، پێوەری بوونی ئەوانەی کە هەن و، نەبوونی ئەوانەی کە نین. “ئەم وتەیە شۆڕشێکی گەورەی فکری بوو، چونکە مرۆڤی کردە ناوەندی گەردوون و ڕاستی، نەک خوداوەند یان سروشت. لەم ڕوانگەیەوە، ئەخلاق و دادپەروەری شتگەلێکن کە لەلایەن کۆمەڵگەوە دروست دەکرێن و دەگۆڕێن، نەک یاسایەکی نەگۆڕی گەردوونی بن.
بۆ گەیاندنی ئەم پەیامە و سەرکەوتن لە ژیانی گشتیدا، سۆفیستاییەکان گرنگییەکی زۆریان بە گوتار (Rhetoric) دەدا. گوتار لای ئەوان تەنها هونەری قسەکردن نەبوو، بەڵکو ئامرازێک بوو بۆ ڕازیکردنی خەڵک و گۆڕینی بۆچوونەکان. مامۆستایانی وەک گۆرگیاس هونەری قسەکردنیان بە شێوەیەک پێش خست کە دەیتوانی لاوازترین ئارگومێنت بەهێز بکات و بە پێچەوانەشەوە.
ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە ڕەخنەگرانی وەک ئەفلاتوون، سۆفیستاییەکان بە فێڵباز و گومڕاکەر ناوببەن، چونکە بەلای ئەفلاتوونەوە، گوتار دەبوو خزمەتی دۆزینەوەی ڕاستی بکات، نەک تەنها سەرکەوتن لە مشتومڕدا.
سەبارەت بە پەیوەندیی سۆفیستاییەکان بە شانۆوە، دەتوانین بڵێین کە کاریگەریی فکریی ئەوان لەسەر شانۆی یۆنانی کۆن، بە تایبەت لەسەر نووسەرانی وەک یوریپیدس (Euripides) زۆر گەورە بوو. یوریپیدس، کە بە نووسەری تراژیدیای مۆدێرن دادەنرێت، زۆرێک لە بیرۆکە سۆفیستییەکانی خستە ناو شانۆنامەکانییەوە. ئایا سۆفیستاییەکان خزمەتی شانۆیان کرد؟ بەڵێ، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ خزمەتێکی گەورەیان بە قووڵکردنەوەی ناوەڕۆکە فکرییەکەی شانۆ کرد.
1. قووڵکردنەوەی ململانێی ئەخلاقی: بیرۆکەی ڕێژەییبوون وای کرد کە ململانێی نێوان کارەکتەرەکان تەنها لەسەر بنەمای چاکە و خراپەی ڕەها نەبێت، بەڵکو لەسەر بنەمای دوو ڕاستیی جیاواز بێت. کارەکتەرەکان لە شانۆنامەکانی یوریپیدسدا، وەک سۆفیستاییەکان، مشتومڕ لەسەر ئەخلاق، یاسا و، نەریتە کۆمەڵایەتییەکان دەکەن.
2. شانۆ وەک گۆڕەپانی گوتار: شانۆنامەکان بوونە گۆڕەپانێک بۆ نمایشکردنی هونەری گوتاری سۆفیستی، کە تێیدا کارەکتەرەکان بە شێوەیەکی لۆژیکی و ڕەوان مشتومڕیان دەکرد. ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەو ژینگە دیموکراسییە بوو کە گوتار تێیدا کلیل بوو بۆ دەسەڵات. لە هەمان کاتدا، سۆفیستاییەکان وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر شانۆی کۆن سەیر دەکران، چونکە پرسیارکردنیان لە بەها کۆنەکان و نەریتە ئایینییەکان، کە شانۆی تراژیدی لەسەر دامەزرابوو، بووە هۆی تێکدانی بنەما فکرییەکانی کۆمەڵگە. شانۆی کۆمیدی، بە تایبەت لەلایەن ئەریستۆفانیسەوە، سۆفیستاییەکانی وەک کەسانی گومڕاکەر و مەترسیدار بۆ کۆمەڵگە وێنا دەکرد.
لە کۆتاییدا، سۆفیستاییەکان، بە گومان و گوتارەکەیان، نەک تەنها شۆڕشێکی فکرییان لە یۆنانی کۆندا دروست کرد، بەڵکو بوونە هۆی گۆڕینی شێوازی بیرکردنەوەی مرۆڤ لەسەر خۆی و جیهان. ئەوان یەکەمین مامۆستایانی دیموکراسی و شیکردنەوەی ڕەخنەگرانە بوون. کاریگەریی فەلسەفەی ئەوان لەسەر شانۆ و ئەدەب، بە قووڵکردنەوەی ململانێی ئەخلاقی و فکری، بەردەوام بوو و، تا ئێستاش بنەمای پەروەردەی پراکتیکی و شیکردنەوەی ڕەخنەگرانەیان لە فەلسەفە و زانستە مرۆییەکاندا ماوەتەوە.