سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
لە جیهانی بێسنووری ئەدەبیاتدا، کەم کارەکتەر هەن کە وەک ئیاگۆ، دژە پاڵەوانی شانۆنامەی “ئۆتیللۆ”ی ویلیام شکسپیر، بووبنە بابەتی شیکاریی قووڵ و مشتومڕی بێ کۆتا. ئیاگۆ تەنها کارەکتەرێکی خراپەکار نییە؛ ئەو نموونەیەکە لە فێڵبازیی بێ وێنە، زیرەکییەکی ترسناک و شەڕێکی دەروونیی قووڵ کە سنووری کات و شوێن تێدەپەڕێنێت. ڕەخنەگران بە درێژایی سەدەکان هەوڵیان داوە لە پاڵنەرە ئاڵۆزەکانی و سروشتی شەڕانگێزییەکەی تێبگەن. بۆیە دەمەوێت هەڵەوەستەیەک بکەم و هەوڵ دەدەم وەڵامی دوو پرسیاری سەرەکی لەسەر ئەو کارەکتەرە وەربگرمەوە: بۆچی شکسپیر کارەکتەرێکی وەک ئیاگۆی خولقاند؟ بۆچی تا ژیان مابێت، ئیاگۆکان هەر دەمێنن؟
پاڵنەرەکان: تەمومژێک لە ئیرەیی، کینە و هەست بە کەمی یەکێک لەو خاڵانەی کە کارەکتەری ئیاگۆی کردووەتە جێی مشتومڕ، ناڕوونی و فرەچەشنیی پاڵنەرەکانیەتی. لە سەرەتای شانۆنامەکەدا، ئیاگۆ بانگەشەی ئەوە دەکات کە ڕق و کینەی بەرامبەر ئۆتیللۆ لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە ئۆتیللۆ پلەی سەربازیی یاریدەدەری خۆی (lieutenant) بە کاسیۆی بەخشیوە و ئەوی پشتگوێ خستووە. ئەم هەستە بە بەدبەختی و کەم سەیرکردن، یەکەمین بزوێنەری تۆڵەسەندنەوەیە لەلای ئیاگۆ. هەروەها، ئیاگۆ گومانی ئەوەی هەیە کە ئۆتیللۆ و کاسیۆ لەگەڵ ئێمیلیای ژنیدا، پەیوەندییان هەبووە، ئەمەش چینێکی تری لە ئیرەیی سێکسی و شەخسی بۆ ڕقەکەی زیاد دەکات. بەڵام ڕەخنەگری بەناوبانگ، ساموێل تایلۆر کۆلریج، ئیاگۆ بە “شەڕانگێزێکی بێپاڵنەر (motiveless malignity) وەسف دەکات، بەو واتایەی کە کردەوەکانی لە چێژوەرگرتنێکی بێهۆکار لە ئازاردانی ئەوانی ترەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەم دیدە وای کردووە کە ئیاگۆ وەک نموونەیەک لە شەڕی پەتی سەیر بکرێت، کە کردەوەکانی لە هیچ بیانوویەکی لۆژیکییەوە سەرچاوە ناگرن. لە ڕاستیدا، ئیاگۆ لە وتووێژە تاکەکەسییەکانیدا (soliloquies) چەندین هۆکاری جیاواز بۆ کردەوەکانی دەهێنێتەوە، کە ئەمەش وا دەکات بینەر و خوێنەر هەست بکەن کە ئەو تەنها بیانوو بۆ شەڕخوازییەکەی دەدۆزێتەوە و چێژ لە خودی پرۆسەی وێرانکارییەکە دەبینێت. بۆچی شکسپیر ئیاگۆی خولقاند؟ تێڕوانینێک بۆ فەلسەفەی پشت کارەکتەرەکە خولقاندنی ئیاگۆ لەلایەن شکسپیرەوە تەنها بۆ دروستکردنی دژەپاڵەوانێکی ئاسایی نەبووە. بەڵکو، شکسپیر چەندین ئامانجی قووڵی لە پشت ئەم کارەکتەرە شاردۆتەوە:
1. تاقیکردنەوەی سروشتی مرۆڤ: شکسپیر ویستوویەتی لە ڕێگەی ئیاگۆوە ئەوە نیشان بدات کە چۆن متمانە، خۆشەویستی و شکۆمەندی دەتوانن بەهۆی گومان و فێڵەوە بە ئاسانی لەناو بچن. ئیاگۆ وەک کاتالیستێک (هاندەرێک) کاردەکات کە لاوازییەکانی کارەکتەرەکانی تر دەردەخات و دەیانتەقێنێتەوە. ئەو ئاوێنەیەکە کە تێیدا دەبینین مرۆڤە هەرە بەهێز و شکۆمەندەکانیش (وەک ئۆتیللۆ) چەندە ناسک و لاوازن لەبەردەم دەستکاریکردنی دەروونیدا.
2. ڕەنگدانەوەی “ماکیاڤیلیزم”: لە سەردەمی ڕێنیسانسدا، فەلسەفەی نیکۆلۆ ماکیاڤیلی لە کتێبی میر (The Prince) کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو. ماکیاڤیلی باوەڕی وابوو کە بۆ گەیشتن بە دەسەڵات، هەموو ڕێگایەک، تەنانەت فێڵ و خیانەتیش، ڕەوایە. ئیاگۆ بە تەواوی نموونەی کارەکتەری ماکیاڤیلییە. ئەو بە دروشمی “مەبەست، ئامراز ڕەوا دەکات” کار دەکات و هیچ بەهایەکی ئەخلاقی ناناسێت. شکسپیر لە ڕێگەی ئیاگۆوە، ڕەخنە لەم بیرکردنەوە سیاسییە ترسناکە دەگرێت و لێکەوتە وێرانکەرەکانی نیشان دەدات.
3. پەرەپێدانی کارەکتەری “شەڕ” لە شانۆدا: پێش شکسپیر، کارەکتەرە خراپەکان لە شانۆنامەکاندا زۆرجار سادە و یەک ڕەهەند بوون (وەک کارەکتەری (Vice) لە شانۆنامە ئەخلاقییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست). بەڵام شکسپیر بە خولقاندنی ئیاگۆ، شۆڕشێکی لە وێناکردنی شەڕدا بەرپا کرد. ئەو کارەکتەرێکی ئاڵۆز و فرەڕەهەندی دروست کرد کە خاوەنی زیرەکییەکی سەرسڕمێن، توانای قسەکردن و دەروونناسییەکی قووڵە. شکسپیر بە بینەران دەڵێت کە شەڕ هەمیشە لە شێوەی دێوێکی ناشیریندا دەرناکەوێت، بەڵکو دەتوانێت لە پشت ڕوویەکی “ڕاستگۆ” و دڵسۆزەوە خۆی بشارێتەوە.
4. لێکۆڵینەوە لە شەڕی بێپاڵنەر: وەک کۆلریج ئاماژەی پێ کرد، یەکێک لە ترسناکترین لایەنەکانی ئیاگۆ ئەوەیە کە ڕەنگە هیچ پاڵنەرێکی ڕاستەقینەی نەبێت. شکسپیر لێرەدا پرسیارێکی قووڵی فەلسەفی دەوروژێنێت: ئایا شەڕ و خراپەکاری پێویستی بە هۆکار هەیە، یان دەکرێت تەنها لە پێناوی چێژوەرگرتن لە ئازار و وێرانکاریدا بوونی هەبێت؟ بێدەنگیی کۆتایی ئیاگۆ کاتێک لێی دەپرسن “بۆچی ئەمەت کرد؟” ئەم تێڕوانینە بەهێزتر دەکات. مامۆستای فێڵبازی و دەروونناسی ئیاگۆ بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر توانای خوێندنەوەی دەروونی کەسانی تری هەیە و لاوازییەکانیان بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەکاردەهێنێت. ئەو بە وردی لە سروشتی کارەکتەرەکانی چواردەوری تێدەگات: ئۆتیللۆی بەگومان، کاسیۆی لاواز بەرامبەر ئارەق و، ڕۆدریگۆی گەمژە و ئاشقی دێسدیمۆنا. ئیاگۆ بەردەوام نازناوی ئیاگۆ ڕاستگۆ (Honest Iago) لەلایەن کارەکتەرەکانی ترەوە پێدەدرێت، کە ئەمەش گەورەترین گاڵتەجاڕی (irony) شانۆنامەکەیە و نیشانەی سەرکەوتنیەتی لە شاردنەوەی نیازی ڕاستەقینەی خۆی.
ئیاگۆ وەک سیمبولێکی نەمر:
بۆچی ئیاگۆکان نامرن؟ پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: بۆچی کارەکتەری ئیاگۆ دوای چوارسەد ساڵ هێشتا زیندووە و کاریگەریی هەیە؟ وەڵامەکە لەوەدایە کە ئیاگۆ تەنها کارەکتەرێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی لایەنە تاریکەکانی سروشتی مرۆڤە کە لە هەموو سەردەمێکدا هەن. شیکارە دەروونییەکان ئیاگۆ وەک کەسایەتییەکی “سایکۆپات” یان “نارسیست” (خۆپەرست) وەسف دەکەن، کە هیچ هەستێکی بە تاوان و پەشیمانی نییە و تەنها چێژ لە چەپۆکەسەرە (کۆنترۆڵکردن) و ئازاردانی ئەوانی تر وەردەگرێت. ئیاگۆکان لە جیهانی ئەمڕۆدا لە شێوەی ئەو کەسانەدا هەن کە:
• ئیرەیی بە سەرکەوتنی ئەوانی تر دەبەن: هەستی بەدبەختی و ئیرەیی بەرامبەر بە هاوپیشە و هاوڕێکان، کە دەتوانێت ببێتە هۆی پیلانگێڕی و زیانگەیاندن.
• توانای دەستکاریکردنی ڕاستییان هەیە: بە زمانی لووس و دروستکردنی چیرۆکی هەڵبەستراو، متمانەی چواردەوریان بەدەست دەهێنن و بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەکاریان دەهێنن.
• چێژ لە دروستکردنی ئاژاوە دەبینن: هەندێک کەس، وەک ئیاگۆ، چێژ لە بینینی ئازار و کەوتنی ئەوانی تر وەردەگرن، تەنانەت ئەگەر هیچ سوودێکی ڕاستەوخۆشیان بۆ نەبێت. لە کۆتاییدا، ئیاگۆ وەک ئاوێنەیەکە کە تێیدا لایەنە ترسناکەکانی مرۆڤ، وەک ئیرەیی، خۆپەرستی و توانای بێسنووری فێڵبازی، ڕەنگ دەدەنەوە. شکسپیر بە دروستکردنی ئەم کارەکتەرە، وانەیەکی تاڵی پێشکەش بە مرۆڤایەتی کردووە: تا ئەو کاتەی ئەم خەسڵەتانە لەناو مرۆڤدا بوونیان هەبێت، “ئیاگۆکان” هەرگیز نامرن و بەردەوام دەبن لە ژەهراویکردنی ژیان. بێدەنگیی کۆتایی ئیاگۆ لە وەڵامدانەوەی پرسیاری ئۆتیللۆ، نیشانەی ئەوەیە کە شەڕ و خراپەکاری هەمیشە پێویستی بە پاساوێکی لۆژیکی نییە؛ هەندێک جار، شەڕ تەنها لە پێناوی شەڕدا هەیە.