سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
شانۆ، وەک ئاوێنەیەکی بنوێنی کۆمەڵگا، تەنها بەرهەمی شانۆکار و دەق نییە، بەڵکو بەشێکی گەورەی بوونی و کاریگەرییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بینەر. پەیوەندیی نێوان نمایش و بینەر، پەیوەندییەکی دوولایەنەیە و ئاستی پێشکەوتنی هونەرەکە لە هەر کۆمەڵگایەکدا بەندە بە ئاستی هۆشیاری و تێگەیشتنی من لە بینەر. لەم بابەتەمدا، بە شێوەیەکی بەراوردکارانە، تیشک دەخەمە سەر جیاوازییە بنەڕەتییەکانی نێوان بینەری شانۆ لە ئەوروپا و بینەری شانۆ لە کوردستان، بە تایبەتی لە ڕووی ئاستی تێگەیشتن، حەوسەڵە و، کولتووری ڕەخنەگرتنەوە.
سەرەتا با باسی بینەری ئەوروپایی بکەم :
بینەری شانۆ لە ئەوروپا کولتووری هۆشیاری و پابەندی لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا، بە بەشێکی دانەبڕاو لە پرۆسەی هونەری دادەنرێت و وەک هاوبەشێکی فکری لەگەڵ شانۆکاردا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. توێژینەوە ئەکادیمییەکان، وەک لێکۆڵینەوەکانی (STEP City Study)، بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکەن کە بەشێکی زۆری بینەرانی شانۆ لەو کیشوەرە، خاوەنی بڕوانامەی ئەکادیمی بەرزن و ئاستێکی بەرزی هۆشیاریی کولتووری و ڕەخنەگرییان هەیە. ئەم بینەرە بۆ تێگەیشتن لە فکر و ناوەڕۆکی قووڵی نمایشەکە دێت، نەک تەنها بۆ کاتبەسەربردنێکی سادە. ئەم بینەرە ئەوروپاییە بە پابەندبوونی فکری و سۆزداری ناسراوە. ئەوان ئامادەن کاتێکی زۆر تەرخان بکەن بۆ نمایشە درێژەکان، کە هەندێک جار سێ کاتژمێر یان زیاتر دەخایەنێت، چونکە دەزانن پرۆسەی دروستکردنی مانای هونەری پێویستی بە کات و وردبوونەوە هەیە. حەوسەڵەی بینەر لێرەدا نیشانەیەکە بۆ پێگەیشتنی فکری و ڕێزگرتن لە پرۆسەی هونەری، نەک تەنها توانای دانیشتن. بینەری ئەوروپی، بە تایبەتی لەو وڵاتانەی خاوەنی نەریتێکی شانۆیی قووڵن، بە چاوی ڕەخنەگر سەیری نمایش دەکات و هەڵسەنگاندنیان لەسەر بنەمای پەیوەندیی کۆمەڵایەتی یان گرووپایەتی نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای میتۆدی هونەری، دەرهێنان و، کاریگەریی فکرییە. ئەمەش وادەکات شانۆکاران ناچار بن بەردەوام ئاستی کارەکانیان بەرز بکەنەوە بۆ ئەوەی بتوانن ڕووبەڕووی ئەم چاوە ڕەخنەگرە ببنەوە، چونکە دەزانن کەسێک لە هۆڵەکەدا دانیشتووە کە بە وردی لە هونەرەکەیان تێدەگات و بە شێوەیەکی چالاکانە لەگەڵ نمایشەکەدا دەژین و شانۆ بە پلاتفۆرمێکی گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی و فکری دەبینن.
بەڵام بینەری کورد: قەیرانی حەوسەڵە و موجامەلەی کوشندە لە بەرامبەر ئەم کولتوورە پێشکەوتووەدا، بینەری شانۆ لە کوردستان، بەپێی سەرنج و ڕەخنەی زۆرێک لە شانۆکاران و ڕەخنەگران، ڕووبەڕووی چەندین کێشەی بنیادی بووەتەوە کە ڕێگری لە پێشکەوتنی ڕاستەقینەی هونەری شانۆ دەکەن. یەکێک لە دیارترین کێشەکان، کەم حەوسەڵەیی بینەرە بۆ نمایشە قووڵ و درێژەکان. زۆرجار بینەر نازانێت بۆچی هاتووە یان چاوەڕێی چی دەکات، وەک ئەوەی شانۆ تەنها بۆ تێپەڕاندنی کات بێت نەک بۆ قووڵبوونەوەی فکری. ئەم حاڵەتە وادەکات نمایشی سێ کاتژمێری وەک بارگرانییەک سەیر بکرێت، چونکە بینەر ئامادەیی فکریی بۆ وەرگرتنی ئەو پرۆسە درێژە نییە، تەنها ڕووکەشە و هۆشیارییەکی کەمی هەیە. ئەم کێشەیە قووڵتر دەبێتەوە کاتێک دەبینین بەشێکی زۆری ئامادەبوونی بینەر لە کوردستان، بە تایبەتی لەناو خودی کۆمەڵگای شانۆیی، پەیوەندی بە هاوڕێیەتی، خزمایەتی، یان سەر بە هەمان گرووپ و تاقمەوە هەیە. بینەر دێت لەبەر دڵی هاوڕێکەی یان بۆ ئەوەی لەگەڵ گرووپەکەیدا بێت، نەک بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی فکر و هونەر ببێتەوە. ئەم دیاردەیە دەبێتە هۆی ئەوەی کە هەڵسەنگاندنی نمایشەکە لەسەر بنەمای موجامەلە و دڵڕاگرتن بێت نەک ڕەخنەی بنیادی. دیاردەی ترس و موجامەلەی شانۆکاران لەنێو خودی کۆمەڵگای شانۆیی کوردی، ئەم قەیرانە قووڵتر دەکاتەوە. ئەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی کەشێکی ناهۆشیار کە تێیدا ڕەخنەی ڕاستەقینە دەخنکێنرێت. بۆ نموونە، من لە فیستیڤاڵێکی شانۆیی نێودەوڵەتیدا لە کوردستان، لە کاتی نمایشی یەکێک لە شانۆکارە دیارەکان، بەڕێزێک لە شانۆکارە بەئەزموونەکان لە تەنیشت من دانیشتبوو. هەر کە گڵۆپەکان کوژانەوە و نمایشەکە دەستی پێ کرد، ئەو بەڕێزە کەوتە خەوێکی قووڵەوە و ئاگای لە نمایشەکە نەما. کاتێک خەبەری بۆوە چەپڵەی کۆتایی بینەر بەخەبەر هێنا، ڕۆژی دواتر لە خوێندنەوەی نمایشەکەدا، بە گەرمییەوە ستایشی نمایشەکەی کرد و بە شان و باڵیدا هەڵدا. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە پێداویستیی کۆمەڵایەتی (موجامەلە) بەسەر ڕاستگۆیی هونەریدا زاڵ بووە، منیش سەرم لەبن گوێی هاوڕێکەم تاوان، باوەڕ دەکەی ئەو بەڕێزە دوێنی لە تەنیشت من خەوی لێ کەوتبوو لە نمایشەکە، هاوڕێیەکەیشم بێئەوەی خۆی تێک بدات بە پێکەنینەوە وتی: “لە ڕێگەی خەونەوە بینیویەتی”. ئەم جۆرە بینەر و شانۆکارانە، کە تەنها بۆ ڕووکەش و موجامەلە ئامادەن، ئاستی شانۆکەمان بەرەو خراپی دەبەن و ناهێڵن شانۆ ئەرکی ڕاستەقینەی خۆی لە گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتیدا بگێڕێت. هۆکارەکانی قەیران و ڕێگاکانی پێشخستن ئەم قەیرانەی بینەری شانۆ لە کوردستان، تەنها کێشەیەکی تاکەکەسی نییە، بەڵکو ڕەگ و ڕیشەی لە چەند هۆکارێکی بنیادیدا هەیە:
یەکەم/ نەبوونی پەروەردەی کولتووری و فکری: شانۆ لە سیستەمی پەروەردەیی ئێمەدا وەک پێویست گرنگی پێنادرێت. بینەر لە منداڵییەوە فێر نەکراوە کە شانۆ چەمکێکی فکری و ڕەخنەگرانەیە، بەڵکو وەک شتێکی لاوەکی سەیری کراوە. ئەمەش وایکردووە کە بینەر بە هۆشیارییەکی کەمەوە بێتە هۆڵی نمایش.
دووەم/ زاڵبوونی کولتووری موجامەلە و ترس: لە کۆمەڵگایەکدا کە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بەسەر هەموو شتێکدا زاڵن، ڕەخنەگرتن و ڕاستگۆیی هونەری وەک پێویست جێگەی خۆی ناگرێت. شانۆکاران لە یەکتر دەترسن و موجامەلەی یەکتر دەکەن، ئەمەش وادەکات نمایشە خراپەکان بە ستایشی گەرمەوە پێشوازییان لێ بکرێت و نمایشە باشەکانیش لەناو ئەم موجامەلەیەدا ون ببن.
سێیەم/ نەبوونی گوتاری ڕەخنەیی ئەکادیمی: وەک لە وتارە ڕەخنەییەکاندا ئاماژەی پێکراوە، کێشەی ڕەخنەی شانۆیی ئێمە لەوەدایە کە نەیتوانیوە ببێتە تێکستێکی سەربەخۆ و میتۆدیانە قسە لەسەر نمایش بکات. ئەمەش وادەکات بینەر و شانۆکار نەتوانن سوود لە ڕەخنەیەکی بنیادی ببینن و بەردەوام لە بازنەی ستایش و سەرزەنشتی سادەدا بمێننەوە. بۆ ئەوەی شانۆ لە کوردستان پێشبکەوێت، پێویستمان بە شۆڕشێکی فکری لەناو بینەردا هەیە. دەبێت بینەر لە ئاستی موجامەلە و ڕووکەشبوون بپەڕێتەوە بۆ ئاستی هۆشیاری و ڕەخنەگریی بنیادی، وەک ئەوەی لە ئەوروپا بەدی دەکرێت. ئەمەش تەنها بە پەروەردەی کولتووری و فکری دێتە دی، کە تێیدا بینەر شانۆ بە پێویستییەکی فکری بزانێت نەک تەنها سەرگەرمییەکی کۆمەڵایەتی. پێویستە شانۆکاران خۆیان لە بازنەی ترس و موجامەلە بێنە دەرەوە و ڕێگە بە ڕەخنەی ڕاستەقینە بدەن، چونکە تەنها ڕەخنەی بنیادییە کە دەتوانێت ئاستی هونەرەکە بەرز بکاتەوە و شانۆی کوردی لە بازنەیەکی داخراوی ستایشی بێبنەما و ڕووکەشبووندا ڕزگار بکا.