سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
شانۆنامەی “بازرگانەکەی ڤینیسیا “(The Merchant of Venice)یەکەی ویلیام شکسپیر، یەکێکە لە ئاڵۆزترین، مشتومڕاویترین و کاریگەرترین کارەکتەرەکانی مێژووی ئەدەبیاتی جیهان. شایلۆک، بازرگانێکی جوولەکەی دەوڵەمەندە کە لە کۆمەڵگە مەسیحییەکەی ڤینیسیادا دەژیێت، کۆمەڵگەیەک کە بە چاوی سووکایەتی و گومانەوە سەیری دەکات. شکسپیر بە شێوەیەکی بلیمەتانە کارەکتەرێکی خولقاندووە کە لە یەک کاتدا هەم دڕندە و تۆڵەسێنەرەوەیە و هەم قوربانی و چەوساوەیە. ئەم دووفاقییە وایکردووە کە خوێنەران و ڕەخنەگران بە درێژایی سەدەکان لە مشتومڕێکی بێکۆتاییدا بن سەبارەت بە پرسیاری سەرەکی، ئایا شایلۆک خراپەکارێکی خوێنڕێژە، یان قوربانییەکی وێیە کە بارودۆخەکە پاڵی پێوەناوە بۆ دڵڕەقی؟ شایلۆک وەک ئاوێنەی دژەسامیزمی ئەوروپایی بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی کارەکتەری شایلۆک، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ باکگراوندی مێژوویی و کۆمەڵایەتیی سەردەمی شکسپیر. لە ئینگلتەرای سەردەمی ئێلیزابێسدا، جوولەکەکان بە فەرمی دەرکرابوون و وێنەیەکی زۆر نەرێنی و ستێریۆتایپیان لەناو خەڵکدا هەبوو. ئەوان زۆرجار وەک کەسانی چاوچنۆک، فێڵباز و، دژمنی مەسیحییەت وێنا دەکران. شکسپیر ئەم کارەکتەرەی لە ژێر کاریگەریی ئەم وێنە باوەدا نووسیوە، بەڵام لە هەمان کاتدا زیرەکانە ئەم وێنەیەی شکاندووە. شایلۆک لە ڤینیسیای شانۆنامەکەدا، نوێنەرایەتیی ئەو هەموو سووکایەتی و جیاکارییە دەکات کە جوولەکەکان لە ئەوروپادا ڕووبەڕووی دەبوونەوە. ئەو لە “گێتۆ” (ghetto) دەژی، ناوچەیەکی دابڕاو کە جوولەکەکان ناچار بوون تێیدا نیشتەجێ بن. لەلایەن کارەکتەرە مەسیحییەکانەوە، بەتایبەتی ئەنتۆنیۆ، بەردەوام سووکایەتی پێدەکرێت. ئەنتۆنیۆ لە بازاڕی گشتی (Rialto) تف لە جلوبەرگ و ڕیشی دەکات و بە “سەگی بێباوەڕ” ناوی دەبات. ئەم ژینگەیە پڕ لە ڕق و کینە، زەمینەیەکی لەبار بۆ تۆڵەسەندنەوەی شایلۆک دروست دەکات. کاتێک شایلۆک داوای “پاوەندێک گۆشت” لە جەستەی ئەنتۆنیۆ دەکات وەک بارمتەی قەرزەکە، ئەو تەنها داوای جێبەجێکردنی گرێبەستێک ناکات، بەڵکو داوای تۆڵەی ساڵانێکی زۆری چەوسانەوە و لەدەستدانی کەرامەتی مرۆیی دەکات.
وتارە بەناوبانگەکە: هاواری مرۆڤایەتی لەناو جەهەننەمی سووکایەتیداخاڵی هەرە درەوشاوەی بەرگریکردن لە مرۆڤایەتیی شایلۆک، لە وتارە بەناوبانگەکەیدایە (Act 3، Scene 1) کە تێیدا وەک تەقینەوەیەک، هەموو ئەو ئازارە کۆبووەوەی ناخی دەردەبڕێت. ئەم مۆنۆلۆگە تەنها سکاڵا نییە، بەڵکو وانەیەکی فەلسەفییە لەسەر سروشتی مرۆڤ و یەکسانی:”من جوولەکەم. ئایا جوولەکە چاوی نییە؟ دەستی نییە، ئەندامی نییە، هەستی نییە، سۆزی نییە، ئارەزووی نییە؟ ئایا بە هەمان خواردن تێر نابێت، بە هەمان چەک بریندار نابێت، تووشی هەمان نەخۆشی نابێت، بە هەمان دەرمان چاک نابێتەوە، بە هەمان هاوین و زستان گەرما و سەرمای نابێت، هەروەک مەسیحییەک؟ ئەگەر تیغێکمان لێ بدەن، ئایا خوێنمان لێ نایەت؟ ئەگەر ختووکەمان بدەن، پێناکەنین؟ ئەگەر ژەهراویمان بکەن، نامرین؟ ئایا تۆڵە نەکەینەوە؟ ئەگەر لە هەموو شتێکی تردا وەک ئێوە بین، لەمەشدا هەر وەک ئێوە دەبین.. ئەو خراپەکارییەی ئێوە فێرم دەکەن، من جێبەجێی دەکەم و، خراپیش دەبێت، بەڵام من لە مامۆستاکانم باشتر دەبم. “لەم مۆنۆلۆگەدا، شکسپیر بە شێوەیەکی بێوێنە دەنگی بە قوربانییەک داوە تا لە مرۆڤایەتیی خۆی بدوێت. شایلۆک لێرەدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە تۆڵەسەندنەوەکەی داهێنراوی خۆی نییە، بەڵکو کاردانەوەیەکی سروشتییە و تەنها ئەو وانەیە دووبارە دەکاتەوە کە لە کۆمەڵگە مەسیحییەکەوە فێری بووە. ئەو دەڵێت ئەگەر ئێوە بە خراپەکاری وەڵامی خراپەکاری دەدەنەوە، بۆچی منیش هەمان کار نەکەم؟
شایلۆک وەک خراپەکار: تێکەڵەیەک لە دڵڕەقی، پارەپەرستی و ڕقی شەخسی لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، شکسپیر ڕێگە نادات بینەر بە تەواوی هاوسۆزیی بۆ شایلۆک هەبێت. چەندین لایەنی کارەکتەرەکەی هەن کە وای لێ دەکەن وەک کەسێکی دڵڕەق و چاوچنۆک دەربکەوێت.
• پارەپەرستی: کاتێک جیسیکای کچی لەگەڵ خۆشەویستە مەسیحییەکەیدا هەڵدێت و بڕێکی زۆر لە سامان و خشڵەکانی دەدزێت، یەکەم کاردانەوەی شایلۆک شیوەنکردنە بۆ پارە دزراوەکانی، نەک بۆ کچە لەدەستچووەکەی. هاوارکردنی “کچەکەم! ئەی پارەکانم! ئەی کچەکەم!” نیشانەی ئەوەیە کە لە مێشکیدا، بەهای پارە و کچەکەی تێکەڵ بووە.
• دڵڕەقیی باوکانە: کاردانەوەی بەرامبەر بە هەواڵی ئەوەی کە جیسیکا ئەڵقەی دایکی (کە دیاریی بووکێنی بووە) بە مەیموونێک گۆڕیوەتەوە، یەکێکە لە دیمەنە هەرە ئاشکراکەرەکان. ئەو هاوار دەکات: “پێم خۆش بوو کچەکەم لە بەرپێمدا مردبایە و خشڵەکان لە گوێیدا بوونایە!” ئەم ڕستەیە لایەنی نامرۆڤانە و دڵڕەقیی شایلۆک دەردەخات و هاوسۆزیی بینەر کەم دەکاتەوە.
• تۆڵەی بێبەزەییانە: سووربوونی لەسەر وەرگرتنی پاوەندە گۆشتەکە، تەنانەت دوای ئەوەی چەندین هێندەی پارەکەی پێشکەش دەکرێت، لایەنی تۆڵەسێنەرەوە و خوێنڕێژیی کارەکتەرەکەی نیشان دەدات. ئەو چیتر داوای دادپەروەری ناکات، بەڵکو داوای تۆڵەیەکی دڕندانە دەکات کە لەگەڵ هیچ بەهایەکی مرۆیی و ئایینیدا ناگونجێت. ئەو چەقۆکەی تیژ دەکاتەوە و ئامادەیە بە دەستی خۆی دڵی دژمنەکەی دەربهێنێت. شایلۆک یەکێکە لە تاریکترین و مشتومڕاویترین بەشەکانی شانۆنامەکە. لە دیمەنی دادگادا، ئەو نەک هەر لە کەیسەکەیدا دەدۆڕێت، بەڵکو بە شێوەیەکی سیستماتیک هەموو شتێکی لێ دەسەندرێت:
1. سامان: نیوەی سامانەکەی بۆ دەوڵەت و نیوەکەی تری بۆ ئەنتۆنیۆ دەڕوات.
2. ژیان: بەپێی یاسا، ژیانی دەکەوێتە بەر بەزەیی دۆک.
3. ناسنامە: لە هەمووی قورستر، وەک مەرجێک بۆ لێخۆشبوون، ناچار دەکرێت واز لە ئایینی جوولەکە بێنێت و ببێتە مەسیحی. ئەمە لەدەستدانی سامان و کچەکەی نییە، بەڵکو لەدەستدانی ناسنامەی ئایینی و ڕۆحییەتی. بۆ کەسێک وەک شایلۆک کە شانازیی بە میراتی جوولەکایەتیی خۆیەوە دەکرد، ئەمە سزایەکی لە مردن قورسترە. ئەو بەم کارە بە زیندوویی دەمرێت. دوا ڕستەی “نەخۆشم، تکایە ڕێگەم بدەن بڕۆمەوە ماڵەوە” نیشانەی شکستی تەواوەتی و کۆتاییهاتنی کارەکتەرێکە کە لە هەوڵی بەدەستهێنانی دادپەروەریدا، هەموو شتێکی لەدەست دا. لە کۆتاییدا، شایلۆک هەم قوربانییە و هەم تاوانبار. ئەو بەرهەمی کۆمەڵگەیەکی پڕ لە جیاکارییە، بەڵام لە هەمان کاتدا هەڵبژاردنی دەکات کە ڕێگای تۆڵەسەندنەوەی دڕندانە بگرێتە بەر. شکسپیر بە خولقاندنی ئەم کارەکتەرە ئاڵۆزە، بینەر ناچار دەکات ڕووبەڕووی پرسیارە ئەخلاقییە قورسەکان ببێتەوە: سنووری نێوان دادپەروەری و تۆڵە لە کوێدایە؟ ئایا چەوسانەوە پاساوە بۆ دڵڕەقی؟ ئایا کۆمەڵگە مافی ئەوەی هەیە مرۆڤێک لە ناسنامەی خۆی دابماڵێت؟ شایلۆک وەک سیمبولێکی نەمر بۆ ئازاری نامۆیی و تۆڵەسەندنەوە لە مێژووی ئەدەبدا دەمێنێتەوە.