سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
پەیوەندی نێوان سایکۆئەنالیزمی سیگمۆند فرۆید و هونەری شانۆ، پەیوەندییەکی قووڵ و ئاڵۆزە کە لە سەرەتای دامەزراندنی تیۆرییەکانی فرۆیدەوە دەستیپێکردووە و تا ئێستاش بەردەوامە. فرۆید بە بەردەوامی سوودی لە دەقە درامییە کلاسیکییەکان وەرگرتووە بۆ ڕوونکردنەوەی چەمکە بنەڕەتییەکانی و بە تایبەتی چەمکی بێهۆش (The Unconscious). شانۆ وەک گۆڕەپانێک بۆ نمایشکردنی گرێ و ململانێ دەروونییەکان سەیر دەکرێت کە لە ژیانی ڕاستەقینەدا شاراوەن. بە واتایەکی تر، فرۆید شانۆی بە گۆڕەپانی بێهۆش ناوبردووە . ئەو هەوڵیداوە بەقووڵایی ئەم پەیوەندییە ئەکادیمییە بخاتە ڕوو، بە تایبەتی لە ڕێگەی شیکردنەوەی بۆ تراژیدیای یۆنانی و شکسپیر.
لای فرۆید شانۆ وەک گۆڕەپانی بێهۆشە، شانۆ وەک خەون وایە، شوێنێکە کە تێیدا ئارەزووە سەرکوتکراوەکان و گرێ دەروونییە قەدەغەکراوەکان دەتوانن خۆیان دەربخەن، بەڵام بە شێوەیەکی گۆڕدراو و هێمایی. تیۆری بێهۆشی فرۆید بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەری لەسەر شیکردنەوەی دراما داناوە، بە تایبەتی لە ڕووی:
•نوێنەرایەتی ململانێی ناوەکی: شانۆ هەمیشە ململانێی دەرەوە (وەک شەڕ و ناکۆکی کۆمەڵایەتی) و ململانێی ناوەوە (وەک گومان و ترس و ئارەزوو) پیشان دەدات. فرۆید پێی وایە ململانێی ناوەکی کارەکتەرەکان لە ڕاستیدا ڕەنگدانەوەی ململانێی نێوان ئید (Id) و ئیگۆ (Ego) و **سوپەرئیگۆ (Superego)**یە لە دەروونی مرۆڤدا. بۆ نموونە، ئید نوێنەرایەتی ئارەزووە بێهۆشەکان دەکات، و سوپەرئیگۆ نوێنەرایەتی ویژدان و یاسا کۆمەڵایەتییەکان دەکات، و ئیگۆ هەوڵی هاوسەنگی دەدات .
•میکانیزمەکانی بەرگری: کارەکتەرە درامییەکان زۆرجار میکانیزمەکانی بەرگری (Defense Mechanisms) وەک سەرکوتکردن (Repression) و گواستنەوە (Displacement) بەکاردەهێنن. شانۆ ئەم میکانیزمانە بە شێوەیەکی بینراو دەخاتە ڕوو، وادەکات بینەر لەو پڕۆسە دەروونییانە تێبگات کە لە ژیانی ڕۆژانەدا شاراوەن.گرێی ئۆدیپ و تراژیدیای یۆنانیگرنگترین نموونەن کە فرۆید بۆ ڕوونکردنەوەی تیۆرییەکانی بەکاری هێناوە، تراژیدیای “ئۆدیپ پاشا”ی سۆفۆکلێسە. فرۆید چەمکی **گرێی ئۆدیپ (Oedipus Complex)**ی لەم چیرۆکەوە وەرگرت، کە ئاماژەیە بۆ ئارەزووی بێهۆشی کوڕ بۆ دایک و ڕق لێبوونەوەی لە باوک.فرۆید لە کتێبی “لێکدانەوەی خەونەکان”دا جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هۆکاری کاریگەریی قووڵی ئەم تراژیدیایە لەسەر بینەر ئەوەیە کە “چارەنووسی ئۆدیپ لە ڕاستیدا چارەنووسی ئێمەیە” . بە واتایەکی تر، تراژیدیای ئۆدیپ پاشا نوێنەرایەتی ئارەزوویەکی بێهۆش دەکات کە لە هەموو مرۆڤێکدا هەیە، بەڵام لەلایەن کۆمەڵگاوە قەدەغەکراوە و سەرکوت کراوە. شانۆ ڕێگە بە بینەر دەدات کە بە شێوەیەکی کاتی و هێمایی، ئەم ئارەزووە بێهۆشە بژی و لە ئەنجامدا هەست بە کاساریس (Catharsis) یان پاکبوونەوەی دەروونی بکات.هاملێت و گرێی بێهۆشی شکسپیریەکێکی دیکە لە دەقە درامییە سەرەکییەکان کە فرۆید و لێکۆڵەرانی دوای ئەو شیکارییان بۆ کردووە، شانۆنامەی “هاملێت”ی ویلیام شکسپیرە. فرۆید پێی وایە هۆکاری دواکەوتنی هاملێت لە تۆڵەکردنەوە لە مامی (کە باوکی کوشتووە و دایکی خواستووە) دەگەڕێتەوە بۆ گرێی ئۆدیپ.هاملێت ناتوانێت تۆڵە بکاتەوە چونکە مامی ئەو کارەی کردووە کە هاملێت بە بێهۆشی ئارەزووی دەکرد کوشتنی باوک و خاوەنداریکردن لە دایک. فرۆید دەڵێت: “هاملێت ناتوانێت تۆڵە بکاتەوە چونکە تاوانەکە لەلایەن کەسێکەوە ئەنجامدراوە کە بەشێک لە ئارەزووە سەرکوتکراوەکانی هاملێتی جێبەجێ کردووە” . ئەم شیکردنەوەیە بە شێوەیەکی قووڵ کاریگەری لەسەر لێکۆڵینەوەی ئەدەبی دروست کرد و شانۆی شکسپیری لە ڕووی دەروونییەوە کرد بە گەنجینەیەک بۆ لێکۆڵینەوە لە بێهۆشی.پێکهاتەی شانۆ و پێکهاتەی دەروون لێکۆڵەرە ئەکادیمییەکان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە شانۆ بە شێوەیەکی سروشتی لەگەڵ پێکهاتەی دەروونی مرۆڤدا دەگونجێت. بنێت سایمۆن لە کتێبی “درامای تراژیدی و خێزان”دا باس لەوە دەکات کە یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی درامای تراژیدی وەک سایکۆئەنالیزم، تیشک خستنە سەر خێزان و ململانێی نێوان ئەندامانی خێزان.
وە خێزان یەکەمین گۆڕەپانە کە تێیدا ئید و سوپەرئیگۆ پێکدەگەن و ململانێی یەکتر دەکەن. شانۆ ئەم ململانێ خێزانییە دەگوازێتەوە بۆ سەر شانۆ و بەم شێوەیە ڕێگە بە بینەر دەدات کە بە شێوەیەکی دەروونی تێوە بگلێت.هەروەها، چەمکی کاساریس (Catharsis) کە لەلایەن ئەرستۆوە لەبارەی تراژیدیاوە باس کراوە، لە ڕوانگەی فرۆیدەوە شیکردنەوەی بۆ دەکرێت. کاساریس بریتییە لە پاکبوونەوەی هەستەکان (ترس و بەزەیی) کە لە ئەنجامی بینینی تراژیدیادا ڕوودەدات. سایکۆئەنالیزم ئەمە بە پڕۆسەیەکی دەروونی دەبینێت کە تێیدا هەستە سەرکوتکراوەکان بە شێوەیەکی کاتی و سەلامەت دەردەکرێن و ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی گرژی دەروونی.
کاریگەریی فرۆید تەنها لە شیکردنەوەی دەقە کلاسیکییەکاندا نەمایەوە، بەڵکو بوو بە بەشێکی دانەبڕاو لە شانۆی مۆدێرن. نووسەرانی وەک یوجین ئۆنیڵ و تێنێسی ویلیامز بە ئاشکرا تیۆرییەکانی فرۆیدیان لە کارەکانیاندا بەکارهێناوە. شانۆی مۆدێرن زیاتر تیشک دەخاتە سەر ململانێی ناوەکی و ناسەقامگیریی دەروونی کارەکتەرەکان، وەک لەوەی تیشک بخاتە سەر ڕووداوە دەرەکییەکان. ئەم گۆڕانکارییە بە شێوەیەکی بەرچاو قەرزاری ئەو تێگەیشتنەیە کە فرۆید بۆ بێهۆشی و کاریگەریی لەسەر هەڵسوکەوتی مرۆڤ بەدی هێنا.
هەروەها فرۆید وەک فەیلەسوف و سایکۆئەنالیست، دەرگایەکی نوێی بۆ تێگەیشتن لە شانۆ کردەوە. ئەو شانۆی لە فۆرمێکی هونەری سادەوە گۆڕی بۆ تاقیگەیەکی دەروونی کە تێیدا قووڵترین نهێنییەکانی دەروونی مرۆڤ نمایش دەکرێن. بە شیکردنەوەی گرێی ئۆدیپ و هاملێت، فرۆید نیشانی دا کە چۆن بێهۆشی بە شێوەیەکی بێوچان کاریگەری لەسەر هەڵسوکەوت و چارەنووسی کارەکتەرەکان دروست دەکات. ئەم تێگەیشتنە نەک تەنها لێکدانەوەی ئەدەبی و شانۆیی گۆڕی، بەڵکو یارمەتیدەر بوو لە تێگەیشتنی مرۆڤ لە خۆی و لەو هێزانەی کە لە ژێر ڕووی هۆشدا کۆنترۆڵی ژیانی دەکەن.