سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
شانۆ، وەک یەکێک لە کۆنترین و کاریگەرترین فۆرمەکانی دەربڕینی هونەریی مرۆڤایەتی، هەمیشە ڕۆڵێکی سەرەکی و گەورەی بینیوە لە ڕەنگدانەوە و گۆڕینی کۆمەڵگادا. لەم چوارچێوەیەدا، شانۆی کەمئەندامان بوارێکی نوێ و گرنگە کە تیشک دەخاتە سەر بەشداریپێکردنی چالاکانەی کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت لە پرۆسەی داهێنانی شانۆییدا. ئەم بوارە نەک تەنها دەرفەتێک بۆ کەمئەندامان دەڕەخسێنێت بۆ ئەوەی تواناییەکانی خۆیان نمایش بکەن و چیرۆکەکانیان بگێڕنەوە، بەڵکو وەک ئامرازێکیش خزمەت دەکات بۆ شکاندنی بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری سەبارەت بە پرسەکانی کەمئەندامان.
لێرەدا بە شێوەیەک، هەوڵ دەدەم گرنگیی شانۆی کەمئەندامان، میتۆد و ستایلەکانی کارکردن تێیدا و، دۆخی ئێستای ئەم بوارە لە کوردستاندا شی بکەمەوە، لەگەڵ پێشنیار بۆ چۆنیەتیی پەرەپێدانی زیاتری.
ئەگەربێتو باسی مێژوو و پەرەسەندنی شانۆی کەمئەندامان بکەین ئەوا بە شێوەیەکی فەرمی دەگەڕێتەوە بۆ بزووتنەوەی هونەر و کولتووری کەمئەندامان (Disability Arts and Culture Movement) لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و شانشینی یەکگرتوو. پێش ئەم بزووتنەوەیە، وێناکردنی کەمئەندامان لە شانۆدا زۆرجار بە شێوەیەکی نەرێنی بوو، یان وەک کارەکتەری گاڵتەجاڕ بۆ پێکەنین، یان وەک هێمایەکی تراژیدی بۆ ورووژاندنی سۆز. بۆ نموونە، لە بەرهەمەکانی شکسپیردا، زۆرجار نەخۆشییەکانی وەک ئیفلیجی یان نابینایی بۆ دروستکردنی کۆمیدیا یان تراژیدیا بەکار دەهێنران، بەڵام بزووتنەوەی هونەر و کولتووری کەمئەندامان هەوڵی دا ئەم تێڕوانینە بگۆڕێت و وێنەیەکی ڕاستەقینەتر و بەهێزتر لە کەمئەندامان پێشکەش بکات؛ ئامانجە سەرەکییەکەی ئەم بزووتنەوەیە ئەوە بوو کەمئەندامان ببنە ناوەندی پرۆسەی داهێنانی هونەری و کەمئەندامییەکەی خۆیان وەک بەشێک لە ناسنامەی هونەریی خۆیان دەرببڕن. ئەمە بووە هۆی دروستبوونی کۆمپانیا و گرووپەشانۆی تایبەت کە تیشکیان خستە سەر بەرهەمهێنانی شانۆگەریی لەلایەن کەمئەندامانەوە و بۆ کەمئەندامان.
گرنگیی شانۆی کەمئەندامان
شانۆی کەمئەندامان چەندین گرنگیی دەروونی، کۆمەڵایەتی و، هونەریی هەیە کە دەتوانێت کاریگەرییەکی گەورە لەسەر تاک و کۆمەڵگا دروست بکات؛ لەوانە: بەهێزکردنی کەسایەتی و متمانە بەخۆبوون؛ بەشداریکردن لە شانۆدا وا لە کەمئەندامان دەکات متمانە بەخۆبوونیان بەرز بکەنەوە و هەست بە بەهای خۆیان بکەن. کاتێک کەسێکی کەمئەندام لەسەر شانۆ دەردەکەوێت و تواناییەکانی خۆی نمایش دەکات، هەستێکی بەهێزی دەربڕین و دەسەڵاتی پێ دەبەخشێت. ئەمەش کاریگەرییەکی ئەرێنی لەسەر ژیانی ڕۆژانەیان دەبێت و یارمەتییان دەدات بەربەستە دەروونییەکان تێپەڕێنن.
دەربڕینی هونەری و چارەسەری
شانۆ پلاتفۆرمێکە بۆ دەربڕینی هەست، بیر و، ئەزموونەکانی کەمئەندامان بە شێوەیەکی داهێنەرانە. زۆرجار، کەمئەندامان ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبنەوە لە دەربڕینی خۆیان لە ژیانی ڕۆژانەدا، بەڵام شانۆ دەرفەتێکی ئازادیان پێ دەدات بۆ گێڕانەوەی چیرۆکەکانیان و دەربڕینی سۆزەکانیان. جگە لەوەش، شانۆ وەک ئامرازێکی چارەسەری دەروونی و جەستەیی (Therapeutic) خزمەت دەکات، بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی کێشەی دەروونی یان جەستەیییان هەیە، یارمەتییان دەدات بەرگەی فشار و دڵەڕاوکێ بگرن.
هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگا و تێکهەڵکێشێک لە گرنگترین ڕۆڵەکانی شانۆی کەمئەندامان
هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگایە سەبارەت بە پرسەکانی کەمئەندامان و ماف و پێداویستییەکانیان. کاتێک بینەران شانۆگەرییەک دەبینن کە کەمئەندامان تێیدا بەشدارن، تێڕوانینیان بەرامبەر بە کەمئەندامان دەگۆڕێت و سنوورەکانی نێوان خاوەن پێداویستی تایبەت و کەسانی ئاسایی کەم دەکاتەوە. ئەمەش یارمەتی تێکەڵکردنی کەمئەندامان لە کۆمەڵگادا دەدات و دەبێتە هۆی دروستبوونی کۆمەڵگایەکی گشتگیرتر و دادپەروەرتر.
گۆڕین و گۆڕانی تێڕوانینی کۆمەڵایەتی شانۆی کەمئەندامان دەتوانێت کلیشە و تێڕوانینە هەڵەکانی کۆمەڵگا بەرامبەر بە کەمئەندامان بگۆڕێت. لە ڕێگەی نمایشکردنی تواناکان و بەهرەکانی کەمئەندامانەوە، شانۆ دەتوانێت نیشان بدات کە کەمئەندامی بەربەست نییە بۆ داهێنان و بەشداریکردن لە ژیاندا. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ڕێز و قبووڵکردنێکی زیاتر لە کۆمەڵگادا.
میتۆد و ستایلەکانی کارکردن لە شانۆی کەمئەنداماندا
بۆ ئەوەی شانۆی کەمئەندامان سەرکەوتوو بێت و ژینگەیەکی گشتگیر و داهێنەرانە دابین بکات، پشت بە چەندین میتۆد و ستایلی کارکردن دەبەستێت. ئەم میتۆدانە تیشک دەخەنە سەر گونجاندن، بەشداریپێکردنی چالاکانە و، دروستکردنی ژینگەیەکی سەلامەت و پاڵپشتیکەر.
شانۆی گشتگیر (Inclusive Theatre)
شانۆی گشتگیر یەکێکە لە گرنگترین میتۆدەکان کە تیشک دەخاتە سەر بەشداریپێکردنی ئەکتەرانی خاوەن پێداویستی تایبەت و بێ پێداویستی تایبەت پێکەوە لە یەک بەرهەمدا. ئەم شێوازە هەوڵ دەدات ژینگەیەکی یەکسان و هاوبەش دروست بکات کە هەمووان هەست بکەن بەشێکن لەوێ. لە پرۆڤەکاندا، زۆرجار لە بازنەیەکدا بە دەور یەکەوە دادەنیشن و هەمووان بە یەکەوە سڵاو لە یەکتر دەکەن؛ ئەوە یەکسانی و هەستێکی هاوبەش دەخولقێنێت. ئامانجی سەرەکیی شانۆی گشتگیر ئەوەیە ئەو نایەکسانی و نادادپەروەرییە کۆمەڵایەتییەی کەمئەندامان ڕووبەڕووی دەبنەوە، لە ڕێگەی هونەرەوە دەرببڕێت و چارەسەریان بکات.
تەکنیکی گونجاوی شانۆیی (Adaptive Theatre Techniques)
ئەم تەکنیکانە بەتایبەت بۆ کەسانی خاوەن ئۆتیزم و کێشەی کۆمەڵایەتی پەرەیان پێ دراوە. شانۆ وەک ئامرازێک بەکار دێت بۆ فێرکردنی تواناکانی کۆمەڵایەتی و کارلێککردن. بۆ نموونە، شانۆی ئیمپرۆڤیزەیشن (Improvisation) یارمەتی فێرکردنی زمانی جەستە، دەربڕینی ڕوخسار و، گۆڕینی تۆنی دەنگ دەدات، کە هەموویان بۆ کارلێککردنی کۆمەڵایەتی گرنگن. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە تەکنیکی گونجاوی شانۆیی، کاریگەرییەکی ئەرێنی و باشی دەبێ لەسەر گەشەپێدانی تواناییە کۆمەڵایەتی و ڕەفتارییەکانی کەسانی ئۆتیزم.
بەکارهێنانی ئامرازە پەیوەندییەکی جیاواز و گونجاندن لە شانۆی کەمئەنداماندا
گرنگە کە دەرهێنەر و ستافی شانۆیی ئامادە بن بۆ گونجاندنی تەکنیک و شێوازەکانی کارکردن بەپێی پێداویستییەکانی هەر بەشداربوویەک. بۆ نموونە، ئەگەر ئەکتەرێک شێوازی قسەکردنی جیاواز بێت یان ئامرازە پەیوەندیکردنێکی جیاواز بەکار دەهێنێت (وەک زمانی ئاماژە)، دەکرێت کەسێکی یارمەتیدەر (creative enabler)ـی بۆ دابین بکرێت بۆ یارمەتیدانی لە کارکردن لەسەر دەق و گەیاندنی پەیام. هەروەها، پێویستە دۆخە جەستەییەکەی ئەکتەرانی خاوەن کەمئەندامەتیی جەستەیی ڕەچاو بکرێت لە کاتی دیاریکردنی جووڵە و شوێنی ئەکتەرەکان لەسەر شانۆ (Blocking decision).
دروستکردنی ڕێڕەوی داهێنەرانە و گونجاو
بۆ ئەوەی کەمئەندامان بتوانن بە ئاسانی بچنە ناو پیشەسازیی شانۆوە، پێویستە ڕێڕەوی داهێنەرانە و گونجاویان بۆ دروست بکرێت. ئەمەش دەتوانێت لە ڕێگەی دابینکردنی خولی ڕاهێنان، وۆرکشۆپ و، دەرفەتی بەشداریکردن لە بەرهەمە شانۆییەکاندا بێت. گرنگە ژینگەیەکی پاڵپشتیکەری وا دروست بکرێت کەمئەندام هەست بە ئاسوودەیی بکا بۆ فێربوون و گەشەکردن.
دۆخی شانۆی کەمئەندامان لە کوردستان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
لە کاتێکدا شانۆی کەمئەندامان لە وڵاتانی ڕۆژئاوا پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە، لە کوردستان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێشتا لە قۆناغەکانی سەرەتادایە و پێویستی بە پەرەپێدانی زیاتر هەیە. سەرەڕای ئەمەش، چەندین هەوڵ و دەستپێشخەری هەن کە ئاماژە بە ئایندەیەکی گەش دەدەن. هەوڵەکان لە عێراق و کوردستان
•پرۆژەی هاوبەشی (MHF) و گرووپی شانۆی هەوار: لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، ڕێکخراوی (MHF) لە کەرکووک بە هاوکاریی گرووپە شانۆی هاوار دەستیان کردە پرۆژەیەکی ئیلهامبەخشیان بۆ کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت. ئەم پرۆژەیە تیشکی خستە سەر بەهێزکردنی کەمئەندامان لە ڕێگەی شانۆوە.
•هونەر و کولتوور لەنێو کۆمەڵگە کوردییەکان: هەوڵەکان بۆ بووژاندنەوەی هونەر و کولتوور لەنێو کۆمەڵگە کوردییەکان، لەوانە ئێزیدییەکان، دەتوانێت دەروازەیەک بێت بۆ پەرەپێدانی شانۆی گشتگیر.
•بەشداری کەمئەندامان لە فیلم و هونەردا: نموونەی گەنجانی کورد کە سەرەڕای کەمئەندامی، لە فیلمدا ڕۆڵ دەبینن یان لە پێشانگای هونەریدا بەشداری دەکەن (وەک پێشانگای هونەریی خوێندکارانی کەمبیس (کەمشنەوا) لە هەولێر، ئاماژەیە بۆ ئەو تواناییە هونەرییەی لەنێو کەمئەنداماندا هەیە و، دەکرێت لە شانۆدا بەکار بهێنرێت.
•ئاستەنگ و پێداویستییەکان: سەرەڕای هەوڵەکان، شانۆی کەمئەندامان لە کوردستان ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ دەبێتەوە:
•کەمیی ژێرخانی تایبەت: هێشتا ژێرخانی پێویست بۆ شانۆی کەمئەندامان لە کوردستاندا لاوازە، وەک هۆڵی شانۆیی گونجاو و ناوەندی تایبەت بە ڕاهێنان کە دەستیڕاگەیشتنی ئاسان بێت بۆ کەمئەندامان.
•پسپۆڕیی کەم: ژمارەی پسپۆڕان و ڕاهێنەرانی تایبەت بە شانۆی کەمئەندامان کەمە، ئەمەش کاریگەری لەسەر کوالێتی ڕاهێنان و بەرهەمەکان دەبێت.
•تێڕوانینی کۆمەڵایەتی: سەرەڕای هەوڵەکان، هێشتا تێڕوانینی کۆمەڵایەتی بەرامبەر بە کەمئەندامان پێویستی بە گۆڕانکاری زیاتر هەیە بۆ ئەوەی بە تەواوی وەک بەشێک لە کۆمەڵگا قبوڵ بکرێن و تواناکانیان بە هەند وەرگیرێت.
•پێویستی بە پاڵپشتی حکومی و ڕێکخراوەیی: بۆ پەرەپێدانی ئەم بوارە، پێویستە پاڵپشتی زیاتری حکومی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان هەبێت بۆ دابینکردنی بودجە و سەرچاوەی پێویست. چۆنیەتیی سوودوەرگرتن لە شانۆ بۆ خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان لە کوردستان بۆ ئەوەی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان لە کوردستان سوود لە شانۆ وەرگرن و بێنە ناو جیهانی شانۆوە، دەتوانرێت ئەم هەنگاوانە بگیرێنە بەر:
•دروستکردنی وۆرکشۆپ و خولی ڕاهێنان: ڕێکخستنی وۆرکشۆپ و خولی ڕاهێنانی تایبەت بە شانۆ بۆ کەمئەندامان، بە بەکارهێنانی میتۆدە گونجاوەکان و پسپۆڕانی ئەم بوارە. ئەم خولانە دەبێت لەسەر بنەمای پێداویستییەکانی تاکەکەسی دابڕێژرێن.
•هاندانی گرووپە شانۆییەکان: هاندانی گرووپە شانۆییە گشتییەکان بۆ ئەوەی ئەکتەرانی کەمئەندام لە بەرهەمەکانیاندا بەشدار پێ بکەن. ئەمەش دەبێتە هۆی تێکەڵکردنی زیاتری کەمئەندامان لە کۆمەڵگادا و بەرزکردنەوەی ئاستی کوالێتی بەرهەمە شانۆییەکان.
•دابینکردنی ژینگەی گونجاو: دابینکردنی هۆڵی شانۆیی و شوێنی پرۆڤەی گونجاو کە دەستیڕاگەیشتنی ئاسان بێت بۆ کەمئەندامان، لەوانە لێژایی (ڕامپ)، هەڵداکێش (ئاسانسۆر) و، ئاودەست (توالێت)ـی گونجاو.
•بەرزکردنەوەی هۆشیاری: ئەنجامدانی کەمپەینی هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگا سەبارەت بە گرنگی شانۆی کەمئەندامان و تواناکانیان، لە ڕێگەی میدیا، سۆشیالمیدیا و، چالاکییە جۆراوجۆرەکانەوە.
•هاوکاری لەگەڵ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان: سوودوەرگرتن لە ئەزموونی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان کە لە بواری شانۆی کەمئەنداماندا کار دەکەن، بۆ گواستنەوەی زانیاری و تەکنیکە نوێیەکان بۆ کوردستان.
شانۆی کەمئەندامان بوارێکی گرنگ و پێویستە بۆ کۆمەڵگای کوردی، چونکە نەک هەر دەرفەتێک دەڕەخسێنێت بۆ دەربڕینی هونەریی و بەهێزکردنی کەسایەتی کەمئەندامان، بەڵکو وەک ئامرازێکیش خزمەت دەکات بۆ گۆڕینی تێڕوانینی کۆمەڵگا و دروستکردنی کۆمەڵگایەکی گشتگیرتر و دادپەروەرتر. سەرەڕای ئاستەنگەکان، هەوڵەکان لە کوردستان بۆ پەرەپێدانی ئەم بوارە بەردەوامە و بە پاڵپشتییەکی زیاتر، دەتوانین ئایندەیەکی گەش بۆ شانۆی کەمئەندامان لەم هەرێمەدا دابین بکەین.